Trong bối cảnh công nghệ và đổi mới sáng tạo ngày càng định hình nền kinh tế toàn cầu, nhiều quốc gia Trung Đông đang đẩy mạnh chuyển đổi số nhằm tái cấu trúc mô hình tăng trưởng, giảm phụ thuộc vào dầu khí và hướng tới nền kinh tế dựa trên tri thức. Quá trình này mở ra cơ hội đa dạng hóa kinh tế, đổi mới sản xuất - dịch vụ, phát triển đô thị thông minh và nâng cao chất lượng dịch vụ công. Tuy nhiên, khu vực vẫn phải giải quyết những thách thức về hạ tầng số, năng lực số, an ninh mạng và môi trường thể chế để khai thác hiệu quả tiềm năng của chuyển đổi số.

Từ kinh tế dầu khí đến nền kinh tế dựa trên tri thức

Trong nhiều thập kỷ, dầu mỏ và khí đốt giữ vai trò trung tâm trong cơ cấu kinh tế của nhiều quốc gia Trung Đông. Theo Alansi, Al-Qasos và Li, chuyển đổi số đang trở thành công cụ chiến lược giúp khu vực giảm mức độ dễ tổn thương trước biến động của thị trường năng lượng, mở rộng các ngành phi dầu mỏ và từng bước xây dựng nền kinh tế dựa trên tri thức. Xu hướng này được thể hiện qua nhiều sáng kiến cấp quốc gia, trong đó có Tầm nhìn Saudi 2030(Saudi Vision 2030) và chương trình Chính phủ thông minh của Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE). (Alansi et al., 2026; World Bank, 2021; Olayan, 2021).

Trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT), blockchain, phân tích dữ liệu lớn và các nền tảng số đang được ứng dụng ngày càng rộng trong quản trị công, y tế, tài chính và giáo dục tại một số quốc gia Trung Đông. Chuyển đổi số không chỉ là đưa công nghệ mới vào sử dụng mà còn đòi hỏi tái cấu trúc tổ chức, cải cách quản trị và phát triển nguồn nhân lực. (Alansi et al., 2026; McKinsey Global Institute, 2018; Vial, 2019).

Nguồn:  https://baochinhphu.vn/chuyen-doi-so-thay-gi-tu-trung-tam-du-lieu-chinh-phu-lon-nhat-the-gioi-vua-duoc-khoi-cong-102260111100628616.htm

Bốn cơ hội nổi bật từ chuyển đổi số

Trước hết, chuyển đổi số mở rộng dư địa đa dạng hóa kinh tế. Các nền tảng số và hệ sinh thái đổi mới có thể thúc đẩy fintech, thương mại điện tử, công nghệ thông tin và các mô hình kinh doanh nền tảng, đồng thời giảm rào cản gia nhập thị trường đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa. Các thành phố lớn như Dubai, Riyadh và Manama đang nổi lên như những trung tâm của hoạt động đổi mới và khởi nghiệp số trong khu vực. (Alansi et al., 2026; KPMG, 2021; McKinsey & Company, 2022; PwC Middle East, 2020).

Bên cạnh đó, số hóa có thể nâng cao hiệu quả hoạt động của khu vực công. Chính phủ điện tử và đô thị thông minh được kỳ vọng góp phần giảm chi phí hành chính, tăng tính minh bạch và cải thiện chất lượng dịch vụ. Tại Trung Đông, vai trò của Nhà nước đóng vai trò quyết định, nhiều chương trình chuyển đổi số được dẫn dắt bởi chiến lược phát triển quốc gia và đầu tư công. (Alansi et al., 2026; Al-Tamimi & El-Masri, 2019; World Economic Forum, 2020).

Y tế và giáo dục cũng là hai lĩnh vực có nhiều tiềm năng hưởng lợi. Y tế số, khám chữa bệnh từ xa, hồ sơ sức khỏe điện tử và chẩn đoán có sự hỗ trợ của AI có thể mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ, nhất là tại các khu vực xa trung tâm. Trong giáo dục, nền tảng học trực tuyến và các chương trình đào tạo kỹ năng số góp phần thu hẹp khoảng cách nhân lực trong AI, an ninh mạng và phân tích dữ liệu. (Alansi et al., 2026; ESCWA, 2021; PwC Middle East, 2020; World Economic Forum, 2020).

Đối với doanh nghiệp, chuyển đổi số tạo điều kiện đổi mới mô hình kinh doanh, tăng tương tác với khách hàng và mở rộng khả năng tiếp cận thị trường toàn cầu. Tuy nhiên, mức độ hưởng lợi khác nhau giữa các quốc gia và ngành do chênh lệch về chất lượng hạ tầng, hiệu quả quản lý và năng lực thể chế. (Alansi et al., 2026; Bahrain Economic Development Board, 2022; ESCWA, 2021).

Chuyển đổi số - mắt xích kết nối các nguồn lực

Theo khung nghiên cứu, chuyển đổi số không phải là một quá trình diễn ra độc lập mà được hình thành từ sự tương tác của ba nhóm điều kiện đầu vào chính, gồm chính sách và hỗ trợ thể chế; hạ tầng số và an ninh mạng; vốn nhân lực và kỹ năng số. Ba yếu tố này tạo thành nền tảng để công nghệ có thể được triển khai, hấp thụ và chuyển hóa thành giá trị kinh tế thực tế (Alansi et al., 2026).

Trước hết, chính sách và hỗ trợ thể chế đóng vai trò định hướng và tạo môi trường thuận lợi cho chuyển đổi số. Các chiến lược số quốc gia, khung pháp lý, đầu tư của Nhà nước vào hạ tầng và các chương trình đổi mới khu vực công có thể giảm sự không chắc chắn về chính sách, đồng thời tăng khả năng phối hợp giữa khu vực công và khu vực tư nhân. Tầm nhìn Saudi 2030 và chiến lược Chính phủ thông minh của UAE như những ví dụ cho thấy cam kết thể chế và sự đồng bộ chính sách có thể tạo điều kiện đẩy nhanh quá trình chuyển đổi số (Alansi et al., 2026; Olayan, 2021).

Thứ hai, hạ tầng số và an ninh mạng quyết định khả năng triển khai, mở rộng và duy trì các hoạt động số. Hạ tầng kết nối là điều kiện để doanh nghiệp, cơ quan nhà nước và người dân tiếp cận các nền tảng và dịch vụ số; trong khi cơ chế bảo vệ dữ liệu và an ninh mạng góp phần tạo dựng niềm tin đối với môi trường số. Vì vậy, ngay cả khi một quốc gia có chiến lược chuyển đổi số rõ ràng, chất lượng hạ tầng thấp hoặc rủi ro an ninh mạng cao vẫn có thể làm suy giảm tác động tích cực của các khoản đầu tư công nghệ (Alansi et al., 2026; Merhej, 2021).

Thứ ba, vốn nhân lực và năng lực số là yếu tố giúp chuyển các khoản đầu tư công nghệ thành năng suất và giá trị kinh tế. Việc đầu tư vào công nghệ sẽ khó tạo ra hiệu quả như kỳ vọng nếu thiếu lực lượng lao động có khả năng vận hành, ứng dụng và phát triển các công nghệ mới. Do đó, giáo dục số, đào tạo kỹ năng và hoạt động học tập trong tổ chức có vai trò nâng cao năng lực tiếp nhận công nghệ của cả doanh nghiệp và khu vực công. Nghiên cứu đặc biệt lưu ý rằng sự thiếu hụt lao động có kỹ năng số có thể trở thành một “nút thắt” đối với việc triển khai các công nghệ tiên tiến (Alansi et al., 2026; ESCWA, 2021; McKinsey & Company, 2022).

Nguồn: Alansi, M., Al-Qasos, A. & Li, J

Điểm đáng chú ý là chuyển đổi số được đặt ở vị trí biến trung gian, tức là cầu nối giúp chuyển hóa các điều kiện về thể chế, hạ tầng và con người thành kết quả ở cấp ngành và nền kinh tế. Khi ba nhóm nguồn lực trên được kết hợp hiệu quả, chuyển đổi số có thể góp phần nâng cao năng suất, thúc đẩy đổi mới và cải thiện chất lượng cung cấp dịch vụ. Ở phạm vi rộng hơn, những thay đổi này có thể hỗ trợ sự phát triển của các ngành phi dầu mỏ như fintech, thương mại điện tử, y tế số và giáo dục thông minh, qua đó góp phần tạo việc làm, nâng cao năng lực cạnh tranh và giảm sự phụ thuộc vào nguồn thu từ hydrocarbon (Alansi et al., 2026; ITU, 2019; PwC Middle East, 2020).

SDAIA – cơ quan chủ trì dự án Hexagon và chiến lược dữ liệu quốc gia. Nguồn: https://baochinhphu.vn/chuyen-doi-so-thay-gi-tu-trung-tam-du-lieu-chinh-phu-lon-nhat-the-gioi-vua-duoc-khoi-cong-102260111100628616.htm

Bốn thách thức lớn của tiến trình chuyển đổi số

Song song với các cơ hội là những thách thức đáng kể. Trước hết, khoảng cách về hạ tầng số giữa đô thị với khu vực nông thôn hoặc những địa bàn chưa được phục vụ đầy đủ có thể hạn chế khả năng lan tỏa lợi ích của số hóa. Khi kết nối và khả năng tiếp cận dịch vụ số không đồng đều, một bộ phận người dân và doanh nghiệp có nguy cơ bị bỏ lại phía sau. (Alansi et al., 2026; ITU, 2019).

Thách thức tiếp theo là thiếu hụt nhân lực có kỹ năng chuyên sâu. Nhu cầu về chuyên gia AI, an ninh mạng và dữ liệu tăng nhanh, trong khi nguồn cung nhân lực phù hợp có thể trở thành điểm nghẽn trong triển khai công nghệ và chuyển đầu tư số thành năng suất thực tế. (Alansi et al., 2026; McKinsey & Company, 2022).

Môi trường pháp lý và an ninh mạng cũng là vấn đề cần quan tâm. Cơ chế bảo vệ dữ liệu chưa đồng đều, quy định an ninh mạng khác nhau giữa các thị trường và sự phối hợp chưa hiệu quả giữa các cơ quan có thể ảnh hưởng đến niềm tin của doanh nghiệp và người dân đối với các quy trình số. Chất lượng hạ tầng và cơ chế bảo vệ dữ liệu là những yếu tố có thể làm tăng hoặc hạn chế tác động tích cực của chuyển đổi số. (Alansi et al., 2026; ITU, 2019; Merhej, 2021).

Ngoài ra, yếu tố văn hóa và tổ chức có thể làm chậm quá trình tiếp nhận công nghệ. Cơ cấu quản lý theo thứ bậc, tâm lý ngại rủi ro và sự phản đối đối với tự động hóa là những rào cản đáng chú ý, đặc biệt trong khu vực hành chính công và các ngành chịu sự quản lý chặt chẽ. (Alansi et al., 2026; Al-Tamimi & El-Masri, 2019).

Từ năng lực số đến kết quả kinh tế vĩ mô

Năng lực chuyển đổi số tác động đến nền kinh tế qua hai kênh chính: thúc đẩy đổi mới và nâng cao hiệu quả ở cấp ngành; đồng thời cải thiện chất lượng dịch vụ của khu vực công và tư nhân. Từ đó, chuyển đổi số có thể góp phần tăng năng suất, phát triển khu vực phi dầu mỏ và củng cố tính bền vững của nền kinh tế. (Alansi et al., 2026; OECD, 2020; UNCTAD, 2021).

Nguồn: Alansi, M., Al-Qasos, A. & Li

Có thể nói rằng các bằng chứng được tổng hợp cho thấy công nghệ, nếu đứng riêng lẻ, chưa đủ để quyết định thành công của chuyển đổi số. Hiệu quả phụ thuộc vào sự kết hợp giữa chính sách nhất quán, hạ tầng có tính bao trùm, an ninh mạng, kỹ năng của lực lượng lao động và mức độ sẵn sàng thay đổi của tổ chức. Vì vậy, các chương trình số hóa cần gắn với mục tiêu phát triển ngành và đa dạng hóa kinh tế, thay vì chỉ chú trọng số lượng công nghệ hoặc hệ thống được triển khai. (Alansi et al., 2026; ESCWA, 2021; Merhej, 2021).

Ngô Minh Trung

Phòng Nghiên cứu Trung Đông và Tây Á

Tài liệu tham khảo

1. Alansi, M., Al-Qasos, A., & Li, J. (2026). Digital transformation in the Middle East: Opportunities and challenges. European Journal of Management, Economics and Business, 3(1), 162–170. https://doi.org/10.59324/ejmeb.2026.3(1).13

2. Al-Tamimi, F., & El-Masri, A. (2019). Digital transformation and blockchain adoption in the GCC: Challenges and opportunities. Journal of Technology and Innovation, 5(2), 120–136. https://doi.org/10.2139/ssrn.3519275

3. Bahrain Economic Development Board. (2022). Fintech in Bahrain: The future of financial technology in the region. https://www.bahrainedb.com/en/fintech/

4. Economic and Social Commission for Western Asia. (2021). E-government and digital transformation in the Arab world. https://www.unescwa.org/

5. International Telecommunication Union. (2019). Digital transformation and economic growth in the Middle East. https://www.itu.int/en/

6. KPMG. (2021). Digital transformation in the Middle East: A look at the region’s growth.

7. McKinsey & Company. (2022). The future of digital transformation in the Middle East. https://www.mckinsey.com/middle-east

8. McKinsey Global Institute. (2018). Digital Middle East: Transforming the region into a leading digital economy. https://www.mckinsey.com

9. Merhej, K. (2021). Digital transformations in the Middle East and North Africa: A review of Egypt, Saudi Arabia, and the United Arab Emirates.

10. OECD. (2020). Going digital in the Middle East and North Africa. https://www.oecd.org

11. Olayan, M. (2021). Saudi Arabia’s Vision 2030 and the role of digital transformation. The Journal of Arabian Affairs, 9(4), 303–315. https://doi.org/10.1177/00104140211022844

12. PwC Middle East. (2020). Digital transformation in the Middle East: Accelerating post-pandemic recovery. https://www.pwc.com/middle-east

13. United Nations Conference on Trade and Development. (2021). Digital economy report 2021. https://unctad.org/publication/digital-economy-report-2021

14. Vial, G. (2019). Understanding digital transformation: A review and a research agenda. The Journal of Strategic Information Systems, 28(2), 118–144. https://doi.org/10.1016/j.jsis.2019.01.003

15. World Bank. (2021). Economic diversification in the Gulf Cooperation Council countries. https://www.worldbank.org

16. World Economic Forum. (2020). The impact of digital transformation on the Middle East economy. https://www.weforum.org/