1. Khủng hoảng lương thực trong một lục địa đang nóng lên

Theo báo cáo The State of Food Security and Nutrition in the World 2026 (SOFI 2026), tỷ lệ thiếu dinh dưỡng ở châu Phi giảm từ 20,3% năm 2024 xuống 20,0% năm 2025, lần đầu ngắt quãng xu hướng tăng kéo dài từ năm 2017. Tuy nhiên, khoảng 309 triệu người vẫn thiếu dinh dưỡng. Sự cải thiện về tỷ lệ chưa phản ánh đầy đủ khả năng chống chịu của hệ thống lương thực, nhất là khi các cú sốc thời tiết xuất hiện dồn dập.

Tỷ lệ thiếu dinh dưỡng tại châu Phi năm 2024-2025

Nguồn: tác giả tổng hợp từ SOFI 2026 (FAO, IFAD, UNICEF, WFP và WHO).

Báo cáo State of the Climate in Africa 2025 của Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO), công bố tháng 6/2026, ghi nhận châu Phi ấm lên nhanh hơn trung bình toàn cầu. Lũ lụt chiếm hơn một nửa các hiện tượng thời tiết cực đoan được báo cáo năm 2025; hạn hán ảnh hưởng tới hơn 8,5 triệu người tại Đông Phi. Hạn hạn và lũ lụt có thể nối tiếp trong một khu vực, khiến đất đai, nguồn nước và sinh kế nông hộ khó phục hồi.

Tuy nhiên, khí hậu không phải nguyên nhân duy nhất của nạn đói. Xung đột cản trở sản xuất, vận chuyển và cứu trợ; thu nhập thấp hạn chế sức mua; giá nhiên liệu và phân bón tăng khiến thiệt hại mùa vụ nhanh chóng chuyển thành khủng hoảng giá thực phẩm. Biến đổi khí hậu vì thế là tác nhân khuếch đại những điểm yếu vốn có. Mức độ tổn thương phụ thuộc vào năng lực ứng phó, mạng lưới thị trường và chính sách bảo vệ người nghèo.

2. Từ hạn hán, lũ lụt đến sự đứt gãy của hệ thống thực phẩm

Theo Báo cáo đánh giá lần thứ sáu của Ủy ban Liên Chính phủ về biến đổi khí hậu (IPCC), khoảng 90–95% sản xuất lương thực tại châu Phi dựa vào nước mưa. Mùa mưa đến muộn hoặc kết thúc sớm làm giảm năng suất cây trồng, suy kiệt đồng cỏ; mưa cực đoan có thể phá hỏng kho chứa, cầu đường và làm tăng chi phí phân phối. Do đó, rủi ro khí hậu tác động lên toàn bộ chuỗi thực phẩm, không chỉ tại cánh đồng.

 Bằng chứng thực tế cho thấy quy mô tổn thất đáng kể. WMO ghi nhận sản lượng ngũ cốc Bắc Phi năm 2024 thấp hơn khoảng 7% mức trung bình năm năm, trong khi sản lượng nông nghiệp Morocco thấp hơn khoảng 42% sau các năm hạn liên tiếp. Tại Mali, mưa lũ năm 2024 phá hủy khoảng 500.000 ha đất canh tác. Đây là các số liệu theo khu vực và sự kiện, không đại diện cho mức suy giảm chung trên toàn lục địa.

IPCC ước tính biến đổi khí hậu đã làm giảm khoảng 34% mức tăng năng suất nông nghiệp tổng hợp của châu Phi kể từ năm 1961 so với kịch bản không có biến đổi khí hậu. Đối với ngô Tây Phi, nếu không thích ứng, mức giảm năng suất trung vị được dự báo là 9% khi nhiệt độ toàn cầu tăng 1,5°C và 41% ở ngưỡng 4°C so với năm 2005 (Các kết quả này là ước tính mô hình, không phải thiệt hại đã quan sát).

An ninh lương thực còn bao gồm khả năng mua, phân phối và sử dụng thực phẩm an toàn, bổ dưỡng. Một trận lũ phá hỏng đường giao thông có thể đẩy giá lương thực lên dù nơi khác vẫn còn hàng; một đợt hạn làm mất thu nhập có thể buộc hộ nghèo giảm khẩu phần hoặc bán tài sản sản xuất. Vì vậy, đánh giá an ninh lương thực phải nối kết năng suất, thị trường và sức mua của hộ gia đình.

3. Khoảng cách giữa cứu trợ và khả năng chống chịu ở một số quốc gia

Khủng hoảng miền Nam châu Phi năm 2024 cho thấy rõ chuỗi hệ quả này. El Niño làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu mưa khiến Malawi, Zambia và Zimbabwe tuyên bố tình trạng thảm họa. Theo WFP, khoảng 68 triệu người trong khu vực đối mặt với tình trạng mất an ninh lương thực vào tháng 9/2024. Đây là ước tính theo thời điểm và khu vực, khác với chỉ tiêu thiếu dinh dưỡng dài hạn trong SOFI.

Tại huyện Phalombe (Malawi), WFP ghi nhận hai cộng đồng có kết quả thích ứng khác biệt: Ở làng Thumpwa, mất mùa ngô khiến các gia đình cạn dự trữ lương thực và thu nhập. Ngược lại, tại Nyambalo, hệ thống bơm sử dụng năng lượng mặt trời kết hợp quản lý nước cộng đồng cho phép nông dân tiếp tục trồng ngô, rau, cây lương thực. Trường hợp này không chứng minh một công nghệ có thể xóa đói trên diện rộng, nhưng cho thấy đầu tư thích ứng đúng nhu cầu có thể hạn chế tổn thất sinh kế.

Viện trợ khẩn cấp vẫn cần thiết để cứu sống người dân khi thiên tai xảy ra. Tuy vậy, đầu tư cho giống chịu hạn, tưới tiết kiệm, kho dự trữ và bảo hiểm rủi ro sẽ giúp cộng đồng phục hồi nhanh hơn và giảm phụ thuộc vào hỗ trợ bên ngoài.

4. Ba trụ cột để bảo vệ an ninh lương thực trước khí hậu cực đoan

Trụ cột thứ nhất: Hành động sớm dựa trên dự báo khí tượng. Cảnh báo có hiệu quả khi được chuyển thành thông tin dễ hiểu, đúng lúc để nông dân điều chỉnh lịch gieo trồng, tích trữ nước hoặc di chuyển gia súc. Thu hẹp khoảng trống quan trắc, truyền tin và tư vấn khí hậu tại cơ sở cần được xem là một phần của chính sách an ninh lương thực, không chỉ của ngành khí tượng.

Trụ cột thứ hai: Xây dựng nền nông nghiệp thích ứng theo đặc điểm địa phương. Cụ thể là đa dạng hóa cây trồng, sử dụng giống chịu nóng và chịu hạn, phục hồi độ phì nhiêu đất, thu gom nước mưa, cải thiện tưới tiêu. Hỗ trợ kỹ thuật phải gắn với khả năng tiếp cận vốn của nông hộ nhỏ, đồng thời tính đến giới hạn tài nguyên nước để tránh giải pháp chống hạn gây suy kiệt nước ngầm.

Trụ cột thứ ba: Bảo đảm người dân tiếp cận thực phẩm trong thời kỳ nguồn cung biến động. Đường xá, kho bảo quản và thương mại nông sản giữa các quốc gia giúp điều tiết lương thực từ nơi dư sang nơi thiếu. Ngoài ra, hỗ trợ tiền mặt có mục tiêu, bữa ăn học đường, dự trữ khẩn cấp giúp hộ dễ tổn thương duy trì dinh dưỡng. Một hệ thống sản xuất tốt vẫn có thể xảy ra nạn đói nếu giá cả vượt quá khả năng chi trả của người dân.

5. Tài chính khí hậu và trách nhiệm của các bên

Nguồn tài chính quyết định khả năng chuyển từ cứu trợ sang phòng ngừa. Những quốc gia thu nhập thấp thường phải lựa chọn giữa khắc phục thiệt hại trước mắt và đầu tư dài hạn cho giống cây, hạ tầng, khí tượng. Nếu vốn chỉ đến sau thiên tai, vòng lặp “thiên tai – cứu trợ – phục hồi” khó chấm dứt. Hỗ trợ quốc tế nên ưu tiên nguồn vốn thích ứng dễ tiếp cận, giải ngân kịp thời và gắn với kết quả như giảm thiệt hại mùa vụ, mở rộng tiếp cận nước và cải thiện dinh dưỡng.

Chính phủ các nước châu Phi cần ưu tiên đầu tư dựa trên bản đồ rủi ro; tăng quyền tiếp cận đất đai, tín dụng và thông tin cho phụ nữ và nông hộ nhỏ; giảm thất thoát sau thu hoạch. Các tổ chức khu vực có thể phối hợp kho dự trữ, thương mại xuyên biên giới và cảnh báo dịch bệnh cây trồng. Khu vực tư nhân đóng vai trò trong logistics, công nghệ tưới, bảo hiểm. Sự phối hợp này cần hướng đến người dân dễ tổn thương thay vì chỉ đếm số công trình được xây dựng.

Hiệu quả thích ứng cần được đo bằng khả năng người dân có đủ thực phẩm sau thiên tai, chứ không đơn thuần là diện tích tưới hay lượng viện trợ đã phân phối. Việc theo dõi thu nhập hộ gia đình, tổn thất sau thu hoạch và mức độ đa dạng dinh dưỡng sẽ giúp xác định chương trình nào tạo ra sức chống chịu thực chất.

Kết luận

An ninh lương thực châu Phi đang đối mặt với sức ép kép từ dân số tăng và khí hậu ngày càng bất ổn. Dù tỷ lệ thiếu dinh dưỡng năm 2025 có tín hiệu cải thiện, hàng trăm triệu người vẫn dễ tổn thương trước mất mùa, đứt gãy thị trường và biến động giá. Giải pháp không thể chỉ tăng sản lượng hay mở rộng cứu trợ sau thiên tai. Cần kết hợp cảnh báo sớm, nông nghiệp thích ứng, hạ tầng phân phối và bảo trợ xã hội, đồng thời chuyển cam kết tài chính thành đầu tư đủ sớm và đúng nơi. Khả năng duy trì bữa ăn và sinh kế của người dân sau mỗi cú sốc khí hậu mới là thước đo cốt lõi của an ninh lương thực bền vững.

Tài liệu tham khảo

1. FAO, IFAD, UNICEF, WFP and WHO (2026), The State of Food Security and Nutrition in the World 2026: Understanding and addressing the high cost of a healthy diet, Rome: FAO. https://www.who.int/publications/m/item/the-state-of-food-security-and-nutrition-in-the-world-2026

2. FAO (2026), “SOFI 2026: Hunger not inevitable, FAO says as global hunger report shows progress”, 21 July 2026. https://www.fao.org/newsroom/detail/sofi-2026--hunger-not-inevitable--fao-says-as-global-hunger-report-shows-progress/en

3. WMO (2026), State of the Climate in Africa 2025, 18 June 2026. https://public.wmo.int/resources/publication-series/state-of-climate-africa/state-of-climate-africa-2025

4. WMO (2025), State of the Climate in Africa 2024, WMO-No. 1370, Geneva: World Meteorological Organization. https://wmo.int/publication-series/state-of-climate-africa-2024 

5. IPCC (2022), “Chapter 9: Africa”, Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability, Working Group II contribution to the Sixth Assessment Report. https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/chapter/chapter-9/ 

7. WFP (2024), “Urgent Action Critical as Malawi Faces Severe Drought”, 14 May 2024. https://www.wfp.org/news/urgent-action-critical-malawi-faces-severe-drought 

8. WFP (2023), “Africa Climate Week: Farmers get ahead of hunger as extreme weather sears southern Africa”. https://www.wfp.org/stories/africa-climate-week-farmers-get-ahead-hunger-extreme-weather-sears-southern-africa

ThS. Nguyễn Thị Ngọc Mai

Phòng nghiên cứu Châu Phi