Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) là một trong những quốc gia có tỷ lệ người nước ngoài cao và phụ thuộc đáng kể vào lao động nhập cư trong phát triển kinh tế, xây dựng cơ sở hạ tầng và mở rộng dịch vụ. Trong quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng và nâng cao năng lực cạnh tranh, UAE đã từng bước điều chỉnh chính sách đối với lực lượng này. Bài viết khái quát những điều chỉnh đối với hệ thống bảo lãnh kafala và sự ra đời của các cơ chế thị thực dài hạn, đồng thời phân tích những kết quả và giới hạn chủ yếu của chính sách.

Trong thời gian dài, quản trị di cư tại UAE dựa trên hệ thống kafala, theo đó người lao động phải có người bảo lãnh tại địa phương và địa vị cư trú gắn với quan hệ việc làm, mang tính tạm thời (Errichiello và Nyhagen, 2021). Cơ chế này giúp nhà nước kiểm soát dòng lao động nhập cư nhưng làm tăng sự phụ thuộc của người lao động vào chủ sử dụng. Trước nhu cầu thu hút nhân lực chất lượng cao, năm 2019 UAE triển khai Thị thực Vàng (Golden Visa), cho phép một số nhóm đủ điều kiện cư trú dài hạn, làm việc và và được hưởng một số điều kiện thuận lợi hơn về làm việc và đầu tư tại UAE (Hvidt, 2019).

Năm 2021, UAE tiếp tục áp dụng Thị thực Xanh (Green Visa) có thời hạn 5 năm, dành cho người làm nghề tự do, lao động có kỹ năng, doanh nhân và nhà đầu tư. Người được cấp thị thực có thể tự bảo lãnh, được kéo dài thời gian ân hạn sau khi giấy phép cư trú hết hiệu lực và bảo lãnh con cái theo những điều kiện thuận lợi hơn (WAM, 2021a). Những thay đổi này làm tăng tính chủ động và tạo môi trường cư trú ổn định hơn cho các nhóm được thụ hưởng. Tuy nhiên, phạm vi áp dụng vẫn gắn với trình độ, nghề nghiệp, thu nhập, khả năng đầu tư và mức độ đóng góp cho nền kinh tế; vì vậy, tính tạm thời vẫn là đặc điểm phổ biến đối với phần lớn lao động nước ngoài.

Lao động nước ngoài tại UAE. Ảnh: Euromedmonitor.org

Nhìn chung, chính sách của UAE hướng nhiều hơn đến thu hút và giữ chân nhân tài, lao động kỹ năng cao nhằm phục vụ phát triển kinh tế hơn là xây dựng một quá trình hội nhập lâu dài cho toàn bộ người nhập cư. UAE tìm cách cân bằng lợi ích quốc gia với nhu cầu của một lực lượng lao động đa dạng (Thiollet, 2017). Do chưa có chính sách hội nhập xã hội toàn diện, cảm giác gắn bó của người di cư chủ yếu được hình thành trong đời sống thường nhật, thông qua công việc, quan hệ xã hội, khu dân cư, trung tâm mua sắm và các không gian đô thị (Elsheshtawy, 2020; Errichiello, 2023c). Điều đó cho thấy người nước ngoài vẫn có thể tạo dựng cảm giác thuộc về dù địa vị pháp lý của họ còn thiếu ổn định.

Kể từ những năm 2000, diễn ngôn quốc gia của UAE ngày càng nhấn mạnh vai trò của khoảng 200 quốc tịch đang sinh sống tại nước này và xây dựng hình ảnh một xã hội hòa bình, đa dạng, khoan dung (Horinuki, 2019). Việc phát động “Năm Khoan dung” năm 2019 và xây dựng “Ngôi nhà Gia đình Abraham” thể hiện định hướng thúc đẩy đối thoại, tôn trọng khác biệt và chung sống giữa các nền văn hóa, tôn giáo (Ministry of Economy, 2019; Errichiello, 2023c). Các thông điệp và sáng kiến này hỗ trợ UAE thu hút nhân lực, đầu tư và củng cố hình ảnh quốc gia hiện đại. Tuy nhiên, chúng không đồng nghĩa với việc người lao động nước ngoài có đầy đủ quyền cư trú lâu dài, quyền công dân hoặc một cơ chế hội nhập pháp lý toàn diện. Quy định cho phép một số nhân tài, nhà đầu tư và gia đình họ nhập quốc tịch vẫn mang tính chọn lọc cao (WAM, 2021b).

Người Pakistan là một ví dụ tiêu biểu về vai trò lâu dài của lao động Nam Á đối với UAE. Từ thập niên 1960, họ đã tham gia các lĩnh vực thương mại, đánh bắt thủy sản, dầu mỏ và xây dựng (Davidson, 2008). Trong giai đoạn 2010–2014, khoảng 1,2 triệu người Pakistan sinh sống tại UAE. Trong lực lượng lao động Parkistan di cư tới các nước vùng Vịnh, lao động không có kỹ năng chiếm tỷ lệ đáng kể (Shah, 2017). Trường hợp này cho thấy lao động nhập cư đã đóng góp lâu dài vào nền kinh tế UAE, đồng thời phản ánh sự phân tầng của chính sách: nhóm có trình độ và thu nhập cao dễ tiếp cận các cơ chế cư trú mới hơn, trong khi lao động phổ thông vẫn phụ thuộc nhiều vào việc làm và người bảo lãnh.

Những cải cách gần đây có ý nghĩa tích cực khi đa dạng hóa con đường cư trú, giảm sự phụ thuộc vào người bảo lãnh đối với một số nhóm và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho lao động kỹ năng cao, người làm nghề tự do, doanh nhân, nhà đầu tư cùng gia đình họ. Chính sách cũng hỗ trợ UAE thu hút nhân tài quốc tế, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và củng cố vị thế trung tâm kinh tế toàn cầu. Qua đó, người nước ngoài dần được nhìn nhận không chỉ là nguồn lao động tạm thời mà còn là nguồn lực quan trọng đối với năng lực cạnh tranh quốc gia.

Dù vậy, tác động của cải cách đối với lao động phổ thông và người thu nhập thấp còn hạn chế. Nhiều người vẫn phụ thuộc vào chủ sử dụng lao động, dễ bị tổn thương trước biến động việc làm và thiếu ổn định về cư trú. Hơn nữa, cư trú dài hạn không đồng nghĩa với hội nhập đầy đủ về pháp lý và chính trị; khả năng nhập quốc tịch còn hạn chế và chưa có một lộ trình phổ quát để người lao động trở thành thành viên lâu dài của xã hội tiếp nhận. Vì vậy, khoảng cách giữa diễn ngôn hòa nhập và quyền lợi thực tế vẫn tồn tại.

Có thể thấy chính sách đối với lao động nước ngoài tại UAE đang chuyển từ mô hình quản lý chủ yếu dựa vào bảo lãnh và cư trú tạm thời sang cách tiếp cận linh hoạt, có tính cạnh tranh hơn. Thị thực Vàng, Thị thực Xanh và các chính sách thúc đẩy đa dạng và thu hút nhân lực quốc tế đã góp phần mở rộng cơ hội cư trú, làm việc và đầu tư cho một số nhóm, nhưng chưa tạo nên một mô hình hội nhập toàn diện. Trong thời gian tới, mức độ bao trùm của chính sách phụ thuộc vào khả năng UAE tiếp tục cải thiện điều kiện lao động, bảo vệ các nhóm dễ bị tổn thương và thu hẹp khoảng cách giữa mục tiêu thu hút nhân lực quốc tế với quyền lợi thực tế của người lao động nước ngoài.

Tài liệu tham khảo

1. AlMutawa, R. (2024). Everyday life in the spectacular city: Making home in Dubai. University of California Press.

2. Davidson, C. M. (2008). Dubai: The vulnerability of success. Hurst & Company.

3. Elsheshtawy, Y. (2020). Urban enclaves and transient cosmopolitanism. City, 24(5–6), 805–817. https://doi.org/10.1080/13604813.2020.1843279   

4. Errichiello, G. (2023c). The “local turn” and everyday integration: The Pakistani middle-class migrants in Dubai. Journal of Immigrant & Refugee Studies, 21(2), 217–229. https://doi.org/10.1080/15562948.2022.2103867

5. Errichiello, G., & Nyhagen, L. (2021). “Dubai is a transit lounge”: Migration, temporariness and belonging among Pakistani middle-class migrants. Asian and Pacific Migration Journal, 30(2), 119–142. https://doi.org/10.1177/01171968211013309

6. Horinuki, K. (2019). Promoting diversity, branding the state: Migrant-friendly discourses in the United Arab Emirates. In L. Kwen Fee, N. Hosoda, & M. Ishii (Eds.), International labour migration in the Middle East and Asia: Issues of inclusion and exclusion (pp. 97–114). Springer Nature.

7. Hvidt, M. (2019). Exploring the nexus between highly-skilled migrants, the Kafala system, and development in the UAE. Journal of Arabian Studies, 9(1), 75–91. https://doi.org/10.1080/21534764.2019.1649827

8. Ministry of Economy. (2019). Year of tolerance: Upholding the UAE’s status as a global capital for tolerance. https://www.moec.gov.ae/en/-/en/year-oftolerance-1

9. Shah, N. M. (2017). The Pakistani diaspora in the Gulf. In R. Amjad (Ed.), The Pakistani diaspora: Corridors of opportunity and uncertainty (pp. 111–136). Lahore School of Economics.

10. Thiollet, H. (2017). Managing transnational labour in the Arab Gulf: External and internal dynamics of migration politics since the 1950s. In L. Vignal (Ed.), The transnational Middle East: People, places, borders (pp. 21–43). Routledge.

11. Wakālat Anbāʾ al-Imārāt (WAM). (2021a, September 6). UAE newspaper commends new Green Visa initiative. https://www.wam.ae/en/details/1395302967089

12. Wakālat Anbāʾ al-Imārāt (WAM). (2021b, January 30). UAE grants citizenship and passport to investors, professionals, special talents. https://www.wam.ae/en/details/1395302905586

ThS. Hồ Diệu Huyền

Phòng Nghiên cứu Trung Đông và Tây Á