Trung Đông được xem là một trong những cái nôi của văn minh nhân loại, nơi hình thành nhiều nền văn minh cổ đại có ảnh hưởng sâu rộng đến lịch sử thế giới như Lưỡng Hà, Ai Cập, Ba Tư, Phoenicia và các trung tâm phát triển của Hồi giáo. Nơi đây tập trung hàng trăm di sản văn hóa vật thể và phi vật thể có giá trị đặc biệt, trong đó có rất nhiều di sản được UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản thế giới. Các thành phố cổ, công trình tôn giáo, bảo tàng, thư viện, di chỉ khảo cổ học và các thực hành văn hóa truyền thống không chỉ phản ánh bản sắc của các cộng đồng địa phương mà còn là minh chứng cho tiến trình phát triển của nền văn minh nhân loại.

Tuy nhiên, trong hơn một thập niên qua, Trung Đông liên tục trải qua những biến động địa chính trị phức tạp. Các cuộc nội chiến, xung đột sắc tộc, khủng bố, cạnh tranh quyền lực khu vực và các cuộc đối đầu quân sự đã gây ra những tác động nghiêm trọng đối với đời sống kinh tế, xã hội và văn hóa. Bước sang năm 2026, mặc dù một số khu vực đã xuất hiện tín hiệu giảm căng thẳng, song tình trạng bất ổn vẫn tiếp tục diễn ra tại Palestine, Syria, Yemen, Lebanon và một số khu vực khác. Hệ quả là nhiều di sản văn hóa tiếp tục bị đe dọa bởi chiến tranh và sự xuống cấp do thiếu nguồn lực bảo tồn.

Trong bối cảnh đó, bảo tồn di sản văn hóa không chỉ là nhiệm vụ của ngành văn hóa mà còn trở thành một vấn đề liên quan đến an ninh văn hóa, hòa bình bền vững và phát triển xã hội hậu xung đột. Việc nghiên cứu thực trạng và đề xuất các giải pháp bảo tồn di sản văn hóa ở Trung Đông năm 2026 có ý nghĩa quan trọng cả về mặt học thuật và thực tiễn.

1. Thực trạng di sản văn hóa trong bối cảnh xung đột và bất ổn ở Trung Đông năm 2026

1.1. Gia tăng nguy cơ phá hủy di sản văn hóa do xung đột quân sự

Một trong những thách thức lớn nhất đối với di sản văn hóa ở Trung Đông hiện nay là sự phá hủy trực tiếp do các hoạt động quân sự. Các cuộc không kích, pháo kích, giao tranh đô thị và hoạt động quân sự kéo dài đã khiến nhiều công trình văn hóa có giá trị đặc biệt bị hư hại hoặc phá hủy hoàn toàn.

Tại Palestine, đặc biệt là Dải Gaza, tình trạng tổn thất đối với di sản văn hóa được đánh giá là nghiêm trọng chưa từng có trong nhiều thập niên. Theo báo cáo cập nhật của UNESCO ngày 25/3/2026, cơ quan này đã xác nhận có 164 địa điểm văn hóa bị hư hại kể từ tháng 10 năm 2023, bao gồm 128 công trình lịch sử và nghệ thuật, 14 công trình tôn giáo, 9 di tích, 8 khu khảo cổ học, 3 kho lưu trữ hiện vật văn hóa và 2 bảo tàng. Các địa điểm bị ảnh hưởng gồm Đại Thánh đường Omari, Nhà thờ Chính thống Saint Porphyrios, Cung điện Pasha, Cảng cổ Anthedon và nhiều công trình có niên đại hàng trăm năm tuổi (UNESCO, n.d).

Những thiệt hại này không chỉ làm mất đi các giá trị vật chất mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến ký ức lịch sử và bản sắc văn hóa của cộng đồng Palestine. Theo UNESCO, việc đánh giá thiệt hại hiện vẫn đang tiếp tục thông qua kết hợp khảo sát thực địa và công nghệ ảnh vệ tinh do điều kiện an ninh chưa cho phép tiếp cận đầy đủ các khu vực bị ảnh hưởng.

Tại Lebanon, các diễn biến quân sự trong năm 2025–2026 cũng làm gia tăng nguy cơ đối với nhiều di sản văn hóa. UNESCO cho biết một số địa điểm có giá trị lịch sử ở miền Nam Lebanon và các khu vực lân cận đã nằm trong vùng chịu tác động của xung đột. Trước tình hình đó, Chính phủ Lebanon đã đề nghị UNESCO áp dụng cơ chế “bảo vệ tăng cường” đối với các địa điểm di sản quan trọng nhằm giảm thiểu nguy cơ bị tấn công hoặc hư hại trong chiến tranh (UNGENEVA, 2026).

Bên cạnh đó, cuộc đối đầu quân sự giữa Israel và Iran trong năm 2026 cũng đặt ra những thách thức mới cho công tác bảo tồn di sản khu vực. UNESCO ghi nhận một số di sản tại Iran, trong đó có các địa điểm thuộc khu vực Isfahan và Cung điện Golestan ở Tehran, đã bị ảnh hưởng bởi các đợt không kích và hoạt động quân sự. Điều này cho thấy phạm vi đe dọa đối với di sản văn hóa đang mở rộng từ các điểm nóng truyền thống sang nhiều khu vực khác trong khu vực Trung Đông (Michaela Cabrera, 2026).

1.2. Tình trạng cướp bóc và buôn bán cổ vật bất hợp pháp

Bên cạnh sự phá hủy trực tiếp do chiến tranh, nạn cướp bóc và buôn bán cổ vật bất hợp pháp tiếp tục là một trong những mối đe dọa nghiêm trọng nhất đối với di sản văn hóa Trung Đông. Trong bối cảnh nhiều quốc gia đang trải qua quá trình chuyển tiếp chính trị hoặc suy giảm năng lực quản lý nhà nước, các mạng lưới tội phạm xuyên quốc gia đã lợi dụng khoảng trống quyền lực để gia tăng hoạt động khai quật trái phép, buôn bán và vận chuyển hiện vật khảo cổ ra thị trường quốc tế.

Trường hợp Syria là minh chứng điển hình cho xu hướng này. Theo nghiên cứu của dự án nghiên cứu buôn bán cổ vật bất hợp pháp ATHAR (Antiquities Trafficking and Heritage Anthropology Research Project), từ năm 2012 đến giữa năm 2025 đã ghi nhận khoảng 1.500 vụ giao dịch cổ vật Syria trên thị trường chợ đen và các nền tảng trực tuyến. Đáng chú ý, gần một phần ba số vụ được ghi nhận chỉ diễn ra trong khoảng thời gian từ tháng 12 năm 2024 đến tháng 6 năm 2025, sau khi chính quyền Assad sụp đổ, phản ánh sự gia tăng đột biến của hoạt động buôn bán cổ vật bất hợp pháp trong giai đoạn chuyển tiếp chính trị (Syrianow, 2026; Anders Hovne, 2025).

Tại khu khảo cổ Palmyra, một trong những di sản thế giới nổi tiếng nhất của Syria, các nhóm đào trộm đã sử dụng cả máy móc cơ giới và thiết bị dò tìm kim loại để khai quật trái phép các lăng mộ và công trình có niên đại hơn 2.000 năm. Theo ATHAR, tốc độ buôn bán hiện vật bất hợp pháp trong những tháng đầu năm 2025 được đánh giá là cao nhất từng được ghi nhận đối với Syria kể từ khi cuộc nội chiến bùng phát năm 2011 (William Christou, 2025).

Một xu hướng đáng lo ngại khác là việc các nền tảng mạng xã hội trở thành kênh giao dịch cổ vật. Nghiên cứu của ATHAR cho thấy Facebook tiếp tục được sử dụng để quảng bá và mua bán tiền cổ, tượng đá, tranh khảm và các hiện vật khảo cổ có nguồn gốc từ Syria. Các hiện vật này thường được vận chuyển qua các quốc gia trung gian trước khi xuất hiện trong thị trường nghệ thuật quốc tế, khiến công tác truy xuất nguồn gốc trở nên khó khăn hơn (William Christou, 2025).

Tình trạng mất an ninh đối với các bảo tàng cũng làm gia tăng nguy cơ thất thoát di sản. Tháng 11 năm 2025, Bảo tàng Quốc gia Damascus đã bị đột nhập và sáu tượng cẩm thạch thời La Mã bị đánh cắp mặc dù hệ thống an ninh của bảo tàng vừa được nâng cấp sau khi mở cửa trở lại đầu năm 2025. Vụ việc cho thấy ngay cả các thiết chế bảo tồn quan trọng nhất của Syria cũng đang đối mặt với nhiều rủi ro trong bối cảnh hậu xung đột (Ghaith Alsayed and Bassem Mroue, 2025).

Theo các chuyên gia của UNESCO và ICOM, hoạt động buôn bán bất hợp pháp tài sản văn hóa không chỉ gây thất thoát hiện vật mà còn làm mất đi giá trị khoa học của các địa điểm khảo cổ. Khi hiện vật bị khai quật trái phép, toàn bộ thông tin về bối cảnh khảo cổ học, niên đại và mối liên hệ lịch sử của chúng có thể bị mất vĩnh viễn, khiến việc nghiên cứu và phục dựng lịch sử trở nên khó khăn hơn. Đồng thời, nguồn lợi nhuận từ thị trường cổ vật bất hợp pháp còn có nguy cơ trở thành nguồn tài chính cho các nhóm tội phạm có tổ chức và các mạng lưới cực đoan hoạt động trong khu vực (William Christou, 2025).

1.3. Khủng hoảng đối với di sản văn hóa phi vật thể

Nếu như các công trình kiến trúc, di tích khảo cổ hay bảo tàng là những biểu hiện hữu hình của di sản văn hóa thì di sản văn hóa phi vật thể lại là phần cốt lõi phản ánh bản sắc, ký ức tập thể và sự liên tục văn hóa của cộng đồng. Trong bối cảnh xung đột và bất ổn kéo dài tại Trung Đông, các loại hình di sản phi vật thể như ngôn ngữ, nghệ thuật trình diễn dân gian, tri thức bản địa, nghề thủ công truyền thống, tập quán xã hội và nghi lễ tôn giáo đang phải đối mặt với những thách thức nghiêm trọng, thậm chí đứng trước nguy cơ mai một hoặc biến mất hoàn toàn.

Một trong những lĩnh vực chịu tác động rõ rệt nhất là nghề thủ công truyền thống. Thành phố Aleppo từng nổi tiếng với nghề dệt lụa, sản xuất xà phòng thủ công và chế tác đồ đồng mỹ nghệ. Tuy nhiên, nhiều cơ sở sản xuất đã bị phá hủy hoặc đóng cửa trong thời gian chiến tranh. UNESCO ghi nhận rằng sự gián đoạn chuỗi truyền nghề giữa các thế hệ đang khiến nhiều kỹ năng thủ công truyền thống đối mặt với nguy cơ thất truyền nếu không có các chương trình phục hồi kịp thời (UNESCO, 2025b).

Tại Palestine, đặc biệt là Dải Gaza, các hoạt động văn hóa cộng đồng cũng chịu ảnh hưởng nghiêm trọng bởi chiến sự. Nhiều trung tâm văn hóa, thư viện, nhà hát và không gian sinh hoạt cộng đồng đã bị hư hại hoặc ngừng hoạt động. Theo UNESCO, các nghệ sĩ, nhà văn và người thực hành văn hóa tại Gaza đang gặp nhiều khó khăn trong việc duy trì các hoạt động sáng tạo và truyền dạy văn hóa do điều kiện an ninh bất ổn và khủng hoảng nhân đạo kéo dài (UNESCO, 2026).

Bên cạnh đó, các hình thức biểu đạt văn hóa gắn với đời sống thường nhật cũng bị ảnh hưởng. Các lễ hội truyền thống, nghi lễ tôn giáo, hình thức âm nhạc dân gian và tập quán cộng đồng vốn được tổ chức định kỳ đã bị gián đoạn trong nhiều năm. Đối với nhiều cộng đồng, đây không chỉ là sự mất mát về văn hóa mà còn làm suy giảm sự gắn kết xã hội và cảm giác thuộc về cộng đồng.

Yemen là một trường hợp đáng chú ý khác. Cuộc xung đột kéo dài từ năm 2015 đến nay đã làm suy yếu đáng kể các thiết chế văn hóa và giáo dục. Theo UNESCO, nhiều hoạt động liên quan đến âm nhạc truyền thống, thơ ca dân gian và các nghề thủ công đặc trưng của Yemen đang gặp khó khăn do thiếu nguồn lực, sự di cư của nghệ nhân và tình trạng nghèo đói kéo dài (UNESCO, 2025). Các chuyên gia cảnh báo rằng nếu xung đột tiếp tục kéo dài, nhiều yếu tố di sản phi vật thể của Yemen có thể bị mai một nhanh hơn so với khả năng phục hồi của cộng đồng.

Một thách thức khác là sự suy giảm đa dạng ngôn ngữ trong khu vực. Nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số tại Syria, Iraq và Yemen đang phải di dời khỏi vùng cư trú truyền thống. Khi các nhóm dân cư bị hòa nhập vào môi trường ngôn ngữ mới hoặc phân tán ở nhiều quốc gia khác nhau, nguy cơ mất đi các phương ngữ và ngôn ngữ bản địa ngày càng gia tăng. Theo UNESCO, ngôn ngữ là phương tiện lưu giữ tri thức văn hóa và ký ức lịch sử; do đó, sự biến mất của một ngôn ngữ đồng nghĩa với việc mất đi một phần di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.

Tuy nhiên, trong bối cảnh nhiều khó khăn, vẫn xuất hiện những tín hiệu tích cực trong công tác bảo tồn di sản phi vật thể. Tại Syria và Palestine, nhiều cộng đồng người tị nạn đã chủ động tổ chức các lớp học ngôn ngữ, nghề thủ công và nghệ thuật truyền thống cho thế hệ trẻ tại các trại tị nạn hoặc cộng đồng lưu vong. UNESCO cùng nhiều tổ chức quốc tế cũng đang triển khai các dự án số hóa tư liệu văn hóa, ghi âm các hình thức nghệ thuật truyền thống và xây dựng cơ sở dữ liệu về tri thức bản địa nhằm bảo đảm các giá trị văn hóa vẫn được lưu giữ ngay cả trong điều kiện xung đột.

Nhìn chung, khủng hoảng đối với di sản văn hóa phi vật thể tại Trung Đông hiện nay không chỉ xuất phát từ sự phá hủy vật chất mà còn từ những đứt gãy trong đời sống xã hội và cộng đồng. Nếu các di tích có thể được phục dựng bằng nguồn lực kỹ thuật và tài chính, thì việc khôi phục các thực hành văn hóa đã bị gián đoạn trong thời gian dài sẽ khó khăn hơn rất nhiều. Vì vậy, bảo tồn di sản phi vật thể cần được xem là một ưu tiên song song với bảo tồn di sản vật thể trong các chương trình phục hồi và tái thiết hậu xung đột ở Trung Đông.

1.4. Thiếu hụt nguồn lực cho bảo tồn di sản

Xung đột kéo dài khiến nhiều quốc gia Trung Đông phải dành phần lớn nguồn lực cho quốc phòng, an ninh và cứu trợ nhân đạo. Ngân sách dành cho văn hóa thường bị cắt giảm hoặc không đủ đáp ứng nhu cầu bảo tồn.

Tại Syria, mặc dù một số chương trình phục hồi đã được khởi động từ năm 2025, nhiều di sản nổi tiếng như Palmyra, Thành cổ Aleppo hay Crac des Chevaliers vẫn cần nguồn kinh phí rất lớn để phục hồi toàn diện. UNESCO đã tái khởi động một số dự án hỗ trợ khẩn cấp, bao gồm chương trình phục hồi Bảo tàng Quốc gia Damascus và số hóa tài liệu di sản, song nguồn lực hiện tại vẫn còn hạn chế so với nhu cầu thực tế (UNESCO, 2025a).

2. Giải pháp nâng cao hiệu quả bảo tồn di sản văn hóa ở Trung Đông

Trước hết, cần tăng cường thực thi các công ước quốc tế về bảo vệ di sản văn hóa trong xung đột vũ trang, đặc biệt là Công ước La Hay năm 1954 và các nghị định thư liên quan. Các bên tham gia xung đột phải có trách nhiệm tôn trọng quy chế bảo vệ đối với các địa điểm văn hóa.

UNESCO tiếp tục giữ vai trò trung tâm trong các hoạt động giám sát, đánh giá thiệt hại và hỗ trợ bảo tồn di sản ở Trung Đông. Một trong những điểm mới đáng chú ý trong giai đoạn 2025–2026 là việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, đặc biệt là ảnh vệ tinh và trí tuệ nhân tạo để theo dõi tình trạng di sản trong các khu vực không thể tiếp cận trực tiếp (UNESCO, 2026).

UNESCO cũng tích cực triển khai cơ chế “Enhanced Protection” theo Công ước La Hay năm 1954 đối với các di sản đang đối mặt với nguy cơ cao. Năm 2026, hàng chục địa điểm văn hóa tại Lebanon đã được đưa vào diện bảo vệ tăng cường nhằm hạn chế các tác động của xung đột quân sự.

Thứ hai, cần coi bảo tồn di sản là một nội dung quan trọng của quá trình tái thiết hậu xung đột. Việc phục hồi các công trình văn hóa không chỉ mang ý nghĩa lịch sử mà còn góp phần khôi phục niềm tin xã hội, thúc đẩy hòa giải cộng đồng và phát triển du lịch văn hóa.

Thứ ba, cần xây dựng cơ sở dữ liệu số toàn diện về di sản văn hóa Trung Đông. Đây sẽ là công cụ quan trọng phục vụ quản lý, giám sát và phục hồi di sản trong tương lai. Trong bối cảnh nhiều di sản có nguy cơ bị phá hủy, số hóa di sản đang trở thành một giải pháp quan trọng. Các công nghệ như quét laser 3D, mô hình hóa không gian số, trí tuệ nhân tạo và thực tế ảo cho phép lưu giữ dữ liệu chi tiết về kiến trúc, hiện vật và cảnh quan văn hóa. Ngay cả khi công trình bị phá hủy, các dữ liệu số vẫn có thể phục vụ cho hoạt động nghiên cứu và phục dựng trong tương lai. Đây được xem là xu hướng bảo tồn mới đang được nhiều quốc gia Trung Đông và các tổ chức quốc tế ưu tiên triển khai.

Thứ tư, cần tăng cường hợp tác quốc tế nhằm ngăn chặn nạn buôn bán cổ vật bất hợp pháp. Việc chia sẻ dữ liệu, kiểm soát thị trường nghệ thuật và nâng cao năng lực thực thi pháp luật là những giải pháp có ý nghĩa thiết thực.

Thứ năm, cần đặt cộng đồng địa phương vào vị trí trung tâm của các chương trình bảo tồn. Chỉ khi người dân được trao quyền và hưởng lợi từ di sản thì công tác bảo tồn mới có thể duy trì tính bền vững lâu dài. Một bài học quan trọng từ Syria, Palestine và Iraq là bảo tồn di sản chỉ có thể thành công khi có sự tham gia của cộng đồng địa phương. Trong nhiều trường hợp, chính người dân địa phương là những người đầu tiên tham gia cứu hộ hiện vật, lập hồ sơ di sản và bảo vệ các địa điểm khảo cổ khỏi nguy cơ cướp bóc. Các tổ chức xã hội dân sự và mạng lưới chuyên gia địa phương đang ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì tính liên tục của các giá trị văn hóa giữa bối cảnh chiến tranh và bất ổn.

Kết luận

Năm 2026 tiếp tục là một giai đoạn đầy thách thức đối với công tác bảo tồn di sản văn hóa ở Trung Đông. Những thiệt hại tại Gaza, Syria, Lebanon, Yemen và gần đây là Iran cho thấy di sản văn hóa đang trở thành một trong những nạn nhân trực tiếp của xung đột và bất ổn chính trị. Theo số liệu cập nhật của UNESCO đến tháng 3 năm 2026, riêng Gaza đã ghi nhận 164 địa điểm văn hóa bị hư hại, phản ánh quy mô tổn thất chưa từng có đối với di sản khu vực.

Tuy nhiên, sự phát triển của công nghệ số, các cơ chế bảo vệ quốc tế và sự tham gia ngày càng mạnh mẽ của cộng đồng địa phương đang mở ra những cơ hội mới cho công tác bảo tồn di sản. Trong tương lai, việc kết hợp giữa bảo tồn truyền thống với các giải pháp số hóa, tăng cường hợp tác quốc tế và gắn bảo tồn với xây dựng hòa bình sẽ là hướng đi quan trọng nhằm bảo vệ các giá trị văn hóa của Trung Đông trước những biến động ngày càng phức tạp của khu vực.

Tài liệu tham khảo 

1. Anders Hovne. (2025). Antikviteter strömmar ut ur Syrien efter Assads fall. https://omni.se/antikviteter-strommar-ut-ur-syrien-efter-assads-fall/a/0V8ReA?

2. Ghaith Alsayed & Bassem Mroue (2025). Thieves steal Roman statues from Syria’s national museum. https://apnews.com/article/syria-stolen-antiquities-museum-damascus-7fd83c4e63666f2ecd018845ecac9376

3.  Michaela Cabrera. (2026). UNESCO fears for fate of historical sites during Iran war. https://www.reuters.com/world/middle-east/unesco-fears-fate-historical-sites-during-iran-war-2026-03-11/?

4.  UNESCO. (n.d). Impact on cultural heritage.  https://www.unesco.org/en/gaza/assessment?kref và

5.  UN. (2026). UNESCO: Impact on cultural heritage in Gaza Strip/Palestine – Preliminary damage assessment. https://www.un.org/unispal/document/unesco-impact-on-cultural-heritage-in-gaza-strip-palestine-preliminary-damage-assessment/?

6.  Syrianow. (2026).  Syria’s Ancient Sites Looted as Artifacts Flood Online Markets. https://www.syrianow.net/en/posts/2025/06/09/syria-antiquities-looting/?

7.  UNESCO. (2025a). Syria: UNESCO resumes operations with a 1st initiative at the National Museum in Damascus. https://www.unesco.org/en/articles/syria-unesco-resumes-operations-first-initiative-national-museum-damascus

8.  UNESCO. (2025b). UNESCO expresses concern over threats and damage to cultural heritage in the Middle East. https://www.unesco.org/en/articles/unesco-expresses-concern-over-threats-and-damage-cultural-heritage-middle-east?

9.  UNESCO. (2026). UNESCO expresses concern over the protection of cultural heritage sites amidst escalating violence in the Middle East. https://www.unesco.org/en/articles/unesco-expresses-concern-over-protection-cultural-heritage-sites-amidst-escalating-violence-middle

10. UNGENEVA. (2026). UNESCO grants ‘enhanced protection’ to cultural heritage sites in the Middle East. https://www.ungeneva.org/en/news-media/news/2026/04/117744/unesco-grants-enhanced-protection-cultural-heritage-sites-middle?

11.  William Christou. (2025). Looted from Syria, sold on Facebook: antiquities smuggling surges after fall of Assad. https://www.theguardian.com/world/2025/jun/08/looted-from-syria-sold-on-facebook-antiquities-smuggling-surges-after-fall-of-assad?

ThS. Lê Bích Ngọc

Phòng Nghiên cứu Trung Đông và Tây Á