Từ
ngày 1/5/2026, Trung Quốc áp mức thuế 0% cho tất cả các quốc gia châu Phi, ngoại
trừ Eswatini. Thỏa thuận thuế suất 0% này được đánh giá là sẽ mang lại những cơ
hội mới cho sự phát triển của châu Phi.
Bằng việc mở rộng chính sách thuế suất 0%
đối với hàng nhập khẩu từ 33 quốc gia châu Phi cho toàn bộ 53 đối tác ngoại
giao của mình trên lục địa, Trung Quốc khẳng định là đối tác thương mại lớn nhất
của châu Phi và là nhà tài trợ quan trọng cho các dự án hạ tầng lớn trong khu vực
thông qua sáng kiến “Vành đai và Con đường” quy mô rộng lớn.
Điều này cũng cho thấy quan hệ giữa Trung
Quốc và châu Phi ngày càng sâu sắc hơn khi nhiều quốc gia châu Phi ngày càng
tìm đến Trung Quốc và các đối tác thương mại khác sau khi Tổng thống Mỹ Donald
Trump áp đặt các mức thuế cao trên toàn cầu vào năm 2025.
Trước đó vào Hội nghị thượng đỉnh Diễn đàn
hợp tác Trung Quốc – châu Phi (FOCAC) 2024 tại Bắc Kinh, Trung Quốc cam kết sẽ
cung cấp 51 tỷ USD dưới hình thức cho vay, đầu tư và viện trợ cho châu Phi
trong 3 năm tới cũng như nâng cấp quan hệ ngoại giao với nhiều quốc gia châu
Phi. Chuyến đi thăm ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị vào tháng 1/2025 đã khẳng
định thêm nỗ lực thúc đẩy thực hiện Kế hoạch Hành động Bắc Kinh của FOCAC
(2025-2027).
Sự gắn bó giữa Trung Quốc với châu Phi
không phải là mới mẻ mà từ ngay sau khi thành lập nước Cộng hòa Dân chủ Nhân
dân Trung Hoa, từ năm 1950, chuyến công du nước ngoài đầu tiên trong năm của
các bộ trưởng ngoại giao Trung Quốc hầu như luôn là đến một hoặc nhiều quốc gia
châu Phi.
Sự hiện diện ngày càng tăng của Trung Quốc
tại châu Phi mang tính chiến lược, vượt ra khỏi khuôn khổ lợi ích kinh tế. Có
thể nhận ra điều này qua việc Trung Quốc giành thêm được phiếu bầu tại Liên Hợp
Quốc, tiếp cận tốt hơn cá nguồn tài nguyên, cũng như tăng cường sử dụng đồng
Nhân dân tệ trên trường quốc tế. Tóm lại, quan hệ đối ngoại của Trung Quốc với
châu Phi góp phần vào chiến lược hình thành một cường quốc hàng đầu trong thế
giới đa cực.
Xét thuần túy về mặt kinh tế, châu Phi là
một thị trường tiềm năng sinh lời cho Trung Quốc. Với một thị trường rộng lớn về
quy mô dân số đang bùng nổ và chưa được khai thác hết, mở rộng phạm vi sang
châu Phi chắc chắn mang lại tiềm năng to lớn cho các công ty Trung Quốc. Thêm
vào đó, khu vực Thương mại tự do lục địa châu Phi (AfCFTA) được thành lập năm
2018 đang được triển khai, mở ra khả năng phát triển các chuỗi giá trị xuyên
biên giới ở châu Phi.
Hầu hết hàng hóa mà Trung Quốc nhập khẩu từ
châu Phi là tài nguyên thiên nhiên, trong số đó có nhiều tài nguyên có tầm quan
trọng chiến lược. Ở chiều ngược lại, các công ty Trung Quốc xuất khẩu nhiều loại
hàng hóa sang châu Phi, bao gồm các sản phẩm chế tạo, máy móc công nghiệp và
nông nghiệp, và xe ô tô.
Các công ty Trung Quốc chỉ chiếm 8% tổng sản
lượng khai thác khoáng sản của châu Phi, thấp hơn hẳn so với các công ty phương
Tây. Tuy nhiên, kể từ năm 2019, quyền sở hữu dầu mỏ của Trung Quốc đã tăng lên
21%. Năm 2024, các công ty Trung Quốc đã thực hiện các thương vụ mua lại lớn
các mỏ đồng ở Botswana và Zambia, đồng và coban tại Cộng hòa Dân củ Congo (DRC)
và lithium ở Zimbabwe và Mali, cùng nhiều dự án mới khác.
Về đầu tư trực tiếp nước ngoài, các công
ty Trung Quốc hiện vẫn chỉ là những nhà đầu tư thứ 5 tại châu Phi, sau các đối
tác Hà Lan, Pháp, Mỹ và Anh. Tuy nhiên, tốc độ gia tăng đầu tư của Trung Quốc tại
châu Phi lại rất nhanh chóng và trong khi các công ty phương Tây tập trung vào
tài nguyên và lĩnh vực tài chính thì các công ty Trung Quốc đầu tư mạnh vào
lĩnh vực xây dựng và sản xuất.
Các công ty Trung Quốc trong lĩnh vực xây
dựng của châu Phi, thường tham gia vào các dự án được tài trợ bằng các khoản
vay từ các ngân hàng Trung Quốc cho các chính phủ châu Phi. Hiện nay, các nhà
thầu Trung Quốc chiếm khoảng 60^ giá trị công trình xây dựng ở châu Phi. Điều
quan trọng hơn là danh mục các dự án cảng của Trung Quốc đã tăng lên nhanh
chóng lên con số 62: 33 ở Tây Phi, 17 ở Đông Phi, 9 ở Bắc Phi và 3 ở Nam Phi.
Năm 2025, các doanh nghiệp nhà nước Trung Quốc đã đạt được một số thỏa thuận
quan trọng tại châu Phi bao gồm việc cải tạo tuyến đường sắt Tanzania-Zambia
(TAZARA) dài 1.860 km kết thúc tại cảng Dar es Salaam, vận hành nhà ga
container mới tại cảng El Dekheila của Ai Cập, vận hành cảng biển nước sâu
Lekki của Nigeria và vận hành một nhà ga tại cảng Abu Qir của Ai Cập thông qua
thỏa thuận với Hải quân Ai Cập.
Sau khi có những quan điểm về một số dự án
cơ sở hạ tầng của Trung Quốc không đóng góp gì cho việc cải thiện thương mại
hay phát triển kinh tế ở châu Phi, thậm chí góp phần làm gia tăng gánh nặng nợ
của một số quốc gia châu Phi, Trung Quốc đã có một số điều chỉnh chính sách tài
chính cơ sở hạ tầng. Năm 2021, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã sử dụng một
thuật ngữ lâu năm của người Nhật “nhỏ và đẹp” để định vị các dự án nhằm đáp ứng
tốt hơn nhu cầu của các quốc gia đối tác châu Phi. Năm 2024, tại FOCAC 2024,
ông đã nhắc lại khái niệm này nhằm nhấn mạnh sự điều chỉnh phù hợp với các yêu
cầu của các nhà lãnh đạo châu Phi. Trong đó, nhiều nhà lãnh đạo châu Phi
đã yêu cầu các đối tác quốc tế đầu tư
vào chuỗi giá trị sản xuất và nhập khẩu hàng hóa chế biến từ châu Phi thay vì
chỉ nhập khẩu nguyên liệu thô.
Chính sự điều chỉnh cho phù hợp này của
Trung Quốc đã tạo nên sự khác biết trong quan hệ của Trung Quốc với châu Phi so
với phương Tây. Và điều này cũng dễ tạo
sự tin tưởng về “Hợp tác cùng có lợi, cùng nhau xây dựng cộng đồng Trung Quốc-châu
Phi gần gũi hơn với tương lai chung”.
Thêm vào đó, chính sách không can thiệp
vào công việc nội bộ của châu Phi của Trung Quốc cũng được các nhà lãnh đạo
châu Phi ghi nhận và tạo ra một sự tương phản rõ rệt với chính sách của các nước
phương Tây thường gắn với những điều kiện và kinh tế xã hội.
Một thực tế nữa là Trung Quốc đang hướng đến
việc sử dụng đồng Nhân dân tệ nhiều hơn trong các hoạt động giao dịch tại châu
Phi. Từ cuối những năm 2000, Nhân hàng Nhân dân Trung Quốc đã ký các thỏa thuận
hoán đổi song phương với Marocco, Ai Cập, Nigeria và Nam Phi để thực hiện các
giao dịch bằng nhân dân tệ. Trung Quốc đã khai trương Trung tâm thanh toán Nhân
dân tệ xuyên biên giới tại tỉnh Chiết Giang, kết nối trực tiếp với các thị trường
thương mại hàng hóa ở châu Phi. Đồng thời, với lý do để giảm rủi ro tỷ giá và
chi phí tài chính, Trung Quốc đã thúc đẩy các ngân hàng chính sách phát hành
trái phiếu, cho phép các nước châu Phi vay vốn bằng Nhân dân tệ.
Như vậy, chính sách của Trung Quốc đối với
châu Phi là một phần của chiến lược toàn cầu khiến các quốc gia và khu vực có
xu hướng ủng hộ tham vọng toàn cầu của Trung Quốc hơn. Trên thực tế, Trung
Quốc đã có nhiều điểu chỉnh để không cần phải theo đuổi chính sách ngoại giao bẫy
nợ để gia tăng ảnh hưởng mà đưa ra những đề nghị ưu tiên hợp tác tốt hơn để
giành được chỗ đứng tại Lục địa này.
Điều này cũng cho thấy vai trò quốc tế của
châu Phi với tư cách là khu vực đang phát triển lớn nhất ngày càng tăng. Những
ưu tiên và lựa chọn chính sách của Trung Quốc với châu Phi giúp định hình đặc
điểm kinh tế, ngoại giao và phát triển của mối quan hệ, nhấn mạnh rằng châu Phi
là một đối tác chiến lược có vai trò chủ động riêng, không chỉ với Trung Quốc
mà còn với tất cả các quốc gia ngoài châu lục.
Tài
liệu tham khảo
Ken Moritsugu and Monika Pronczuk. “Xi
offers African leaders more aid as China challenges US-led global order”. AP News. Ngày 5/9/2025. https://apnews.com/article/china-africa-focac-forum-summit-xi-fef65ceff06876a1acd578cfe6c1798a
Mamoudou Gazibo. “What to make of China’s
non-interference policy in Africa”. Africa
at LSE. Ngày 11/5/2026. https://blogs.lse.ac.uk/africaatlse/2023/05/11/what-to-make-of-chinas-non-interference-policy-in-africa/
Linda Calabrese. “Making the Belt and Road
Initiative work for Africa”. ODI Global.
Ngày 15/10/219. https://odi.org/en/insights/making-the-belt-and-road-initiative-work-for-africa/
Christian-Géraud Neema, “What FOCAC 2024
Reveals About the Future of China-Africa Relations” Carnegie Endowmnet for International Peace. Ngày 21/11/2024. https://carnegieendowment.org/research/2024/11/what-focac-2024-reveals-about-the-future-of-china-africa-relations
Paul Nantulya, “
Reimagining African Agency in Africa-China Relations—Lessons from FOCAC 2024” Spotlight ,
Africa Center for Strategic Studies, ngày 7/10/2024. https://africacenter.org/spotlight/reimagining-african-agency-in-africa-china-relations-lessons-from-focac-2024/
Yun Sun, “2024
FOCAC Beijing Summit: A new Chaper?”,
Brookings, ngày 5/11/2024. https://www.brookings.edu/articles/2024-focac-beijing-summit-a-new-chapter/