Trong nhiều thập niên, hình ảnh của các quốc gia Vùng Vịnh trên trường quốc tế chủ yếu gắn với dầu mỏ, sự thịnh vượng, các đô thị hiện đại và vai trò địa chính trị. Tuy nhiên, trước yêu cầu đa dạng hóa nền kinh tế và thích ứng với thời kỳ hậu dầu mỏ, văn hóa ngày càng được sử dụng như một nguồn lực phát triển. Việc mở rộng mạng lưới bảo tàng, tổ chức liên hoan nghệ thuật, đầu tư cho điện ảnh, thiết kế, thời trang, trò chơi điện tử và phục hồi di sản cho thấy công nghiệp văn hóa không còn giữ vị trí ngoại vi trong chính sách quốc gia. Lĩnh vực này vừa tạo ra giá trị kinh tế, vừa cung cấp các biểu tượng và câu chuyện mới để các nước Vùng Vịnh giới thiệu mình với thế giới. UAE, Saudi Arabia và Qatar là ba trường hợp tiêu biểu khi các quốc gia này có mức đầu tư lớn cho văn hóa nhưng theo đuổi những định hướng khác nhau: UAE hướng tới vị thế trung tâm sáng tạo quốc tế; Saudi Arabia gắn phát triển văn hóa với chuyển đổi kinh tế – xã hội; còn Qatar lấy bảo tàng, nghệ thuật và ngoại giao văn hóa làm nền tảng xây dựng ảnh hưởng.

1. Công nghiệp văn hóa trong chiến lược phát triển của các quốc gia Vùng Vịnh

Công nghiệp văn hóa và sáng tạo bao gồm các hoạt động tạo ra, sản xuất, phổ biến và thương mại hóa những sản phẩm, dịch vụ dựa trên sáng tạo, tri thức và biểu đạt văn hóa. Tùy theo khung phân loại, lĩnh vực này có thể bao gồm điện ảnh, âm nhạc, nghệ thuật biểu diễn, xuất bản, thiết kế, kiến trúc, thời trang, thủ công, quảng cáo, trò chơi điện tử và nội dung số; đồng thời có quan hệ chặt chẽ với hệ thống bảo tàng và hoạt động phát huy giá trị di sản. Điểm khác biệt của sản phẩm văn hóa so với nhiều loại hàng hóa thông thường là chúng không chỉ có giá trị kinh tế mà còn truyền tải bản sắc, giá trị và ý nghĩa xã hội (UNESCO, 2025).

Tại Vùng Vịnh, sự quan tâm đến công nghiệp văn hóa trước hết xuất phát từ yêu cầu đa dạng hóa nền kinh tế. Mô hình tăng trưởng dựa vào dầu khí giúp các quốc gia tích lũy nguồn lực lớn nhưng cũng tạo ra sự phụ thuộc vào biến động của thị trường năng lượng. Trong bối cảnh đó, công nghiệp văn hóa được kỳ vọng mở rộng cơ hội nghề nghiệp, thu hút đầu tư, hỗ trợ du lịch và thúc đẩy nền kinh tế tri thức. Khác với các ngành sử dụng nhiều tài nguyên, lĩnh vực này dựa chủ yếu vào kỹ năng, sáng tạo, sở hữu trí tuệ và khả năng kết nối quốc tế.

Tuy nhiên, mục tiêu kinh tế không giải thích đầy đủ quy mô đầu tư văn hóa của khu vực. Bảo tàng, liên hoan phim, nghệ thuật công cộng, các khu văn hóa và sự kiện quốc tế còn là phương tiện để quốc gia thể hiện bản sắc, năng lực hiện đại hóa và mức độ tham gia vào đời sống văn hóa toàn cầu. Thông qua lựa chọn di sản nào được bảo tồn, nghệ thuật nào được hỗ trợ và câu chuyện nào được kể, nhà nước có thể kiến tạo một hình ảnh quốc gia phù hợp với định hướng phát triển mới.

Quá trình này diễn ra trong bối cảnh các quốc gia Vùng Vịnh vừa muốn hội nhập quốc tế, vừa cần duy trì tính chính danh dựa trên truyền thống, tôn giáo và lịch sử dân tộc. Do đó, công nghiệp văn hóa thường được phát triển trên hai trụ cột: bảo tồn di sản bản địa và tiếp nhận những hình thức sáng tạo toàn cầu. Sự kết hợp giữa quá khứ và hiện đại trở thành nội dung trung tâm trong chiến lược hình ảnh của UAE, Saudi Arabia và Qatar, mặc dù mỗi nước lựa chọn một mô hình và mức độ nhấn mạnh khác nhau.

2. Phát triển công nghiệp văn hóa tại một số quốc gia Vùng Vịnh

2.1. UAE: xây dựng trung tâm văn hóa và sáng tạo toàn cầu

UAE là quốc gia sớm đưa công nghiệp văn hóa và sáng tạo vào chiến lược phát triển quốc gia. Được ban hành năm 2021, Chiến lược quốc gia về công nghiệp văn hóa và sáng tạo đặt mục tiêu nâng đóng góp của lĩnh vực này lên 5% GDP vào năm 2031. Chiến lược đồng thời hướng tới tăng số lượng doanh nghiệp, tạo việc làm, nâng thu nhập của người hoạt động trong lĩnh vực sáng tạo và thu hút nghệ sĩ, chuyên gia, doanh nhân văn hóa quốc tế đến sinh sống và làm việc tại UAE (UNESCO, n.d).

Nguồn ảnh: SME10X. https://www.sme10x.com/10x-industry/is-dubai-the-new-hub-for-creative-industries-in-mena

Có thể nhận thấy sự khác biệt tương đối trong định hướng phát triển giữa các tiểu vương quốc. Abu Dhabi nổi bật với bảo tàng, di sản, nghệ thuật và các thiết chế văn hóa quy mô lớn, trong khi Dubai phát triển mạnh thiết kế, truyền thông, thời trang, nghệ thuật thương mại, kiến trúc và nội dung số. Bảo tàng Louvre Abu Dhabi là ví dụ tiêu biểu cho việc UAE sử dụng hợp tác văn hóa quốc tế để tiếp nhận kinh nghiệm chuyên môn, mở rộng mạng lưới bảo tàng và khẳng định vai trò của Abu Dhabi như một không gian đối thoại giữa các nền văn hóa. Trong khi đó, các khu sáng tạo, hội chợ nghệ thuật, tuần lễ thiết kế và ngành truyền thông tại Dubai góp phần tạo dựng hình ảnh một đô thị cởi mở với tài năng và doanh nghiệp toàn cầu.

Điểm đáng chú ý là UAE không chỉ quảng bá di sản riêng mà còn hướng tới định vị mình như một không gian trung gian kết nối phương Đông và phương Tây. Cách tiếp cận này phù hợp với cấu trúc xã hội đa quốc tịch và vai trò trung tâm thương mại quốc tế của đất nước. Thay vì xây dựng hình ảnh hoàn toàn dựa vào tính bản địa, UAE kết hợp di sản Arab – Hồi giáo với thông điệp về khoan dung, đổi mới và đa dạng văn hóa.

Tuy nhiên, mô hình này cũng đặt ra vấn đề về sự cân bằng giữa thu hút nguồn lực quốc tế và phát triển năng lực sáng tạo trong nước. Nếu hệ sinh thái phụ thuộc quá nhiều vào thương hiệu, chuyên gia và tổ chức nước ngoài, UAE có thể trở thành địa điểm tổ chức và tiêu dùng văn hóa toàn cầu nhưng chưa chắc đã trở thành một trung tâm sản xuất nội dung có bản sắc riêng. Vì vậy, mục tiêu đào tạo tài năng bản địa và tăng số doanh nghiệp sáng tạo trong nước có ý nghĩa quyết định đối với tính bền vững của chiến lược.

2.2. Saudi Arabia: mở rộng không gian văn hóa gắn với chuyển đổi xã hội

Tại Saudi Arabia, sự phát triển công nghiệp văn hóa gắn chặt với Tầm nhìn 2030 và quá trình đa dạng hóa đời sống kinh tế – xã hội. So với UAE, sự chuyển đổi của Saudi Arabia diễn ra muộn hơn nhưng có phạm vi rộng và tốc độ nhanh. Sau khi Bộ Văn hóa được thành lập năm 2018, Saudi Arabia tiếp tục thiết lập 11 ủy ban chuyên ngành vào năm 2020 nhằm quản lý và phát triển các lĩnh vực như văn học, xuất bản, điện ảnh, âm nhạc, nghệ thuật biểu diễn, nghệ thuật thị giác, kiến trúc, thiết kế, ẩm thực, thời trang và di sản (MOC, n.d.).

Việc mở lại rạp chiếu phim, tổ chức hòa nhạc, liên hoan phim và các mùa lễ hội đã mở rộng đáng kể các loại hình văn hóa – giải trí hiện diện trong không gian công cộng. Những hoạt động này vừa tạo ra thị trường giải trí, vừa phát tín hiệu về một Saudi Arabia có đời sống xã hội đa dạng hơn. Các dự án như Qiddiya cho thấy công nghiệp văn hóa đang được kết nối với hệ sinh thái giải trí, thể thao, du lịch và phát triển đô thị (Saudi Vision 2030, 2024).

Bên cạnh các loại hình văn hóa đương đại, Saudi Arabia tăng cường khai thác di sản như một nguồn lực định vị quốc gia. Việc đầu tư cho AlUla, Diriyah và các địa điểm khảo cổ góp phần giới thiệu lịch sử lâu dài của đất nước, qua đó mở rộng hình ảnh Saudi Arabia vượt ra ngoài dầu mỏ và quá trình hình thành nhà nước hiện đại. Việc lựa chọn năm 2025 là “Năm thủ công” cũng cho thấy nỗ lực đưa nghề truyền thống vào đời sống đương đại, tăng khả năng nhận diện và mở rộng cơ hội phát triển cho các sản phẩm mang bản sắc địa phương (MOC, 2025).

Saudi Arabia còn đầu tư vào những ngành có khả năng tiếp cận giới trẻ và thị trường toàn cầu, đặc biệt là điện ảnh và trò chơi điện tử. Trong đó, trò chơi điện tử thuộc lĩnh vực sản xuất nội dung sáng tạo, còn thể thao điện tử mở rộng sang thi đấu, tổ chức sự kiện, phát hành và kinh tế nền tảng. Chiến lược quốc gia về trò chơi điện tử và thể thao điện tử hướng tới phát triển chuỗi giá trị, nâng cao năng lực sản xuất và thu hút đầu tư quốc tế, thay vì chỉ mở rộng tiêu dùng trong nước (Saudi Vision 2030, 2025).

Thông qua các hoạt động đó, Saudi Arabia hướng tới chuyển đổi hình ảnh từ một xã hội thường được nhìn nhận là khép kín và bảo thủ sang một quốc gia coi trọng sáng tạo, giải trí và giao lưu quốc tế. Tuy nhiên, đây trước hết là định hướng hình ảnh; mức độ thuyết phục và bền vững còn phụ thuộc vào khả năng tạo không gian phát triển cho nghệ sĩ, nhà sản xuất và doanh nghiệp trong nước, thay vì chủ yếu dựa trên đầu tư công và các sự kiện quy mô lớn.

2.3. Qatar: bảo tàng, nghệ thuật và ngoại giao văn hóa

Qatar lựa chọn mô hình đặt bảo tàng, nghệ thuật và giáo dục văn hóa vào trung tâm của chiến lược. Qatar Museums quản lý mạng lưới gồm bảo tàng, di sản, lễ hội, nghệ thuật công cộng và các chương trình sáng tạo, đồng thời xác định văn hóa là phương tiện củng cố câu chuyện quốc gia, nuôi dưỡng tài năng và thúc đẩy kinh tế sáng tạo theo định hướng của Tầm nhìn quốc gia Qatar 2030 (Qatar Museums, n.d.).

Xét theo nội dung trưng bày và định hướng hoạt động, Bảo tàng Nghệ thuật Hồi giáo, Bảo tàng Quốc gia Qatar và Mathaf: Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại Arab đảm nhiệm những chức năng khác nhau nhưng có tính bổ trợ. Bảo tàng Quốc gia kể câu chuyện về lịch sử, môi trường và xã hội Qatar; Bảo tàng Nghệ thuật Hồi giáo kết nối Qatar với không gian văn minh Hồi giáo rộng lớn; trong khi Mathaf góp phần nâng cao vị thế của Doha trong nghệ thuật hiện đại và đương đại Arab. Thông qua mạng lưới này, Qatar vừa củng cố bản sắc dân tộc, vừa hướng tới vai trò trung tâm diễn giải và giao lưu văn hóa của khu vực.

Đầu tư cho nghệ thuật công cộng và kiến trúc giúp văn hóa hiện diện trong không gian đô thị thay vì bị giới hạn trong các thiết chế bảo tàng. Các tác phẩm tại sân bay, khu trung tâm và địa điểm công cộng tạo nên cảnh quan dễ nhận diện, đồng thời mở rộng điểm tiếp xúc giữa nghệ thuật với cư dân và khách quốc tế. Bên cạnh đó, các trung tâm sáng tạo, chương trình nghệ sĩ lưu trú và sáng kiến Design Doha cho thấy Qatar đang mở rộng từ sưu tập, trưng bày sang hỗ trợ thiết kế và sản xuất sáng tạo. Design Doha được xây dựng như một nền tảng giới thiệu năng lực thiết kế của Qatar và thế giới Arab, qua đó kết nối tài năng trong khu vực với mạng lưới quốc tế (UNESCO, 2024).

Việc tổ chức các sự kiện thể thao quốc tế cũng tạo điều kiện để Qatar kết hợp ngoại giao thể thao với quảng bá văn hóa. Các chương trình nghệ thuật, bảo tàng, di sản và sáng tạo gắn với sự kiện lớn góp phần mở rộng hình ảnh quốc gia vượt ra ngoài lĩnh vực khí đốt và quan hệ địa chính trị. Theo Qatar Museums, văn hóa và công nghiệp sáng tạo được xem là một bộ phận của quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế dựa trên tri thức, đồng thời hỗ trợ kết nối cộng đồng và gia tăng hiểu biết giữa các nền văn hóa (Qatar Museums, 2025).

Mô hình Qatar có ưu thế ở mức độ tập trung nguồn lực và khả năng xây dựng các thiết chế có tầm vóc quốc tế. Tuy nhiên, quy mô thị trường nội địa nhỏ đặt ra nguy cơ hệ sinh thái sáng tạo phụ thuộc đáng kể vào nguồn lực nhà nước, khách quốc tế và chuyên gia nước ngoài. Thách thức lâu dài là chuyển các thiết chế biểu tượng thành môi trường sản xuất văn hóa thường xuyên, có sự tham gia rộng rãi của người dân và các thế hệ sáng tạo bản địa.

3. Cơ chế đóng góp của công nghiệp văn hóa vào tái định vị hình ảnh quốc gia

Trước hết, công nghiệp văn hóa mở ra khả năng đa dạng hóa hình ảnh của các quốc gia Vùng Vịnh vượt ra ngoài dầu khí. Bảo tàng, điện ảnh, liên hoan, thiết kế và sản phẩm sáng tạo tạo thêm những điểm tiếp xúc giữa quốc gia với công chúng quốc tế. Qua đó, UAE, Saudi Arabia và Qatar hướng tới việc được nhận diện không chỉ qua tài nguyên và đầu tư tài chính mà còn như những trung tâm sáng tạo, du lịch, nghệ thuật và tri thức.

Thứ hai, văn hóa cung cấp phương tiện truyền tải câu chuyện về một khu vực đang chuyển đổi. Việc mở rộng không gian giải trí tại Saudi Arabia, phát triển hệ sinh thái sáng tạo quốc tế ở UAE và xây dựng mạng lưới bảo tàng tại Qatar đều chuyển tải thông điệp về hiện đại hóa. Đặc biệt, điện ảnh, âm nhạc, thời trang, trò chơi điện tử và nội dung số tạo điều kiện để các quốc gia tiếp cận thế hệ trẻ trong và ngoài khu vực.

Thứ ba, đầu tư văn hóa hỗ trợ tái kiến tạo bản sắc quốc gia trong những xã hội biến đổi nhanh. Toàn cầu hóa, đô thị hóa và tỷ lệ cư dân nhập cư lớn có thể làm gia tăng lo ngại về sự phai nhạt bản sắc. Việc phục hồi di sản, hỗ trợ thủ công, kể lại lịch sử qua bảo tàng và đưa biểu tượng truyền thống vào thiết kế hiện đại giúp hình thành một câu chuyện tương đối thống nhất về quốc gia. Theo cách tiếp cận này, bảo tồn và sáng tạo không phải hai hướng tách biệt mà là hai thành tố bổ trợ trong chiến lược hình ảnh.

Thứ tư, công nghiệp văn hóa có thể trở thành một phương tiện của sức mạnh mềm. Hợp tác bảo tàng, trao đổi nghệ thuật, liên hoan phim và bảo tồn di sản tạo cơ hội để các nước Vùng Vịnh thiết lập quan hệ với nghệ sĩ, tổ chức quốc tế và công chúng nước ngoài. Một biểu hiện của định hướng này là việc Qatar Museums hợp tác với UNESCO và các đối tác khu vực trong hoạt động bảo vệ tài sản văn hóa tại các khu vực chịu ảnh hưởng bởi xung đột, qua đó thể hiện cam kết đối với di sản chung của nhân loại (UNESCO, 2026).

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa sự hiện diện văn hóa và hiệu quả tái định vị. Số lượng sự kiện hay quy mô đầu tư có thể làm tăng mức độ chú ý nhưng chưa tự động tạo ra uy tín văn hóa hoặc thay đổi lâu dài trong nhận thức quốc tế. Hình ảnh quốc gia chỉ có sức thuyết phục bền vững khi thông điệp quảng bá tương đối nhất quán với chất lượng thể chế, mức độ cởi mở xã hội và đóng góp thực chất đối với giao lưu văn hóa.

4. Một số hạn chế và vấn đề đặt ra

Vấn đề đầu tiên là nguy cơ phụ thuộc vào đầu tư nhà nước. Công nghiệp văn hóa tại nhiều nước Vùng Vịnh được thúc đẩy từ trên xuống thông qua chiến lược quốc gia, ngân sách công và các thiết chế lớn. Phương thức này giúp hình thành hạ tầng nhanh chóng nhưng có thể làm hệ sinh thái sáng tạo thiếu tính tự chủ nếu doanh nghiệp nhỏ, tổ chức xã hội và nghệ sĩ độc lập không có đủ không gian phát triển.

Thứ hai là khoảng cách có thể xuất hiện giữa hạ tầng văn hóa và năng lực sản xuất nội dung. Bảo tàng, nhà hát hoặc khu văn hóa có thể được xây dựng trong một thời gian xác định, trong khi việc hình thành đội ngũ sáng tạo, thị trường bản quyền, hệ thống đào tạo và công chúng văn hóa đòi hỏi quá trình lâu dài. Nếu không đầu tư đồng bộ, các quốc gia có nguy cơ trở thành nơi nhập khẩu và trưng bày sản phẩm văn hóa nhiều hơn là chủ thể sản xuất nội dung có sức cạnh tranh.

Thứ ba là yêu cầu cân bằng giữa quốc tế hóa và bản sắc bản địa. Thu hút thương hiệu và tài năng toàn cầu giúp nâng cao mức độ hiện diện quốc tế nhưng cũng đặt ra nguy cơ nội dung địa phương bị lấn át. Việc thương mại hóa di sản để phục vụ du lịch cần tránh đơn giản hóa hoặc tách thực hành văn hóa khỏi cộng đồng đã tạo ra chúng. Giá trị kinh tế của văn hóa chỉ có thể duy trì lâu dài khi đi cùng quyền tham gia và lợi ích của cộng đồng địa phương.

Thứ tư là khó khăn trong đo lường hiệu quả. Các mục tiêu về đóng góp GDP, việc làm và số lượng doanh nghiệp có thể lượng hóa, nhưng tác động đến bản sắc, gắn kết xã hội và hình ảnh quốc gia khó đánh giá hơn. Sự gia tăng khách tham quan hoặc mức độ xuất hiện trên truyền thông chưa đủ để chứng minh sự thay đổi lâu dài trong nhận thức quốc tế. Vì vậy, đánh giá chính sách cần kết hợp chỉ số kinh tế với dữ liệu về sự tham gia văn hóa, năng lực sáng tạo bản địa, mức độ đa dạng của biểu đạt và nhận thức của công chúng.

5. Kết luận

Công nghiệp văn hóa đang trở thành một thành tố quan trọng trong chiến lược phát triển và tái định vị hình ảnh của một số quốc gia Vùng Vịnh. UAE sử dụng lĩnh vực này để hướng tới vị thế trung tâm sáng tạo quốc tế; Saudi Arabia gắn phát triển văn hóa với chuyển đổi kinh tế và mở rộng đời sống xã hội; còn Qatar lấy bảo tàng, nghệ thuật và ngoại giao văn hóa làm nền tảng xây dựng ảnh hưởng. Mặc dù khác nhau về mô hình, cả ba đều tìm cách chuyển hình ảnh từ những quốc gia chủ yếu được nhận diện qua tài nguyên sang các chủ thể sáng tạo, hiện đại và có khả năng kết nối quốc tế. Tuy nhiên, những chính sách và dự án được phân tích mới chủ yếu phản ánh nỗ lực định vị; hiệu quả thay đổi nhận thức quốc tế cần được kiểm chứng bằng dữ liệu dài hạn. Khả năng phát triển tài năng bản địa, mở rộng sự tham gia xã hội và hình thành hệ sinh thái văn hóa có năng lực tự vận hành sẽ quyết định mức độ bền vững và sức thuyết phục của chiến lược này.

Tài liệu tham khảo

1. MOC. (n.d.). Our Culture, Our Identity. Ministry of Culture of Saudi Arabia. https://www.moc.gov.sa/en

 2. MOC. (2025). The Year of handicrafts. Ministry of Culture of Saudi Arabia. https://www.moc.gov.sa/en/Modules/Pages/Cultural-Years/year-of-handicraft

3. Qatar Museums. (n.d.). Mission and vision. https://qm.org.qa/en/about-us/mission-and-vision

 4. Qatar Museums. (2025, May 20). Art Basel, Qatar Sports Investments and QC+ announce partnership to launch Art Basel Qatar in Doha. https://qm.org.qa/en/press/press-releases/art-basel-qatar-sports-investments-qsi-and-qc-announce-partnership-to-launch-art-basel-qatar-in-doha

 5. Saudi Vision 2030. (2024). Qiddiya. https://www.vision2030.gov.sa/en/explore/projects/qiddya

 6. Saudi Vision 2030. (2025). National gaming and esports strategy. https://www.vision2030.gov.sa/en/explore/strategies/national-gaming-and-esports-strategy

 7. UNESCO. (n.d). Cultural and creative industries strategies: United Arab Emirates. https://www.unesco.org/creativity/en/policy-monitoring-platform/cultural-and-creative-industries-strategies

 8. UNESCO. (2024). Launch of Design Doha platform to promote innovation and design excellence. https://www.unesco.org/creativity/en/policy-monitoring-platform/launch-design-doha-platform-promote-innovation-and-design-excellence

 9. UNESCO. (2025). Cultural and creative industries. https://www.unesco.org/en/articles/cultural-and-creative-industries-cci

 10. UNESCO. (2026). Qatar Museums and partners host seminar on the protection of cultural property during armed conflicts. https://www.unesco.org/en/articles/qatar-museums-and-partners-host-seminar-protection-cultural-property-during-armed-conflicts

ThS. Lê Bích Ngọc

Phòng Nghiên cứu Trung Đông và Tây Á