1. Bối
cảnh và sự kiện
Theo phân tích của
Teuters, trong bối cảnh
căng thẳng gia tăng tại Trung Đông hiện nay,
một sự kiện gây chấn động đã diễn ra khi Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất bất
ngờ tuyên bố rời khỏi OPEC sau gần 60 năm gắn bó. Quyết định này nếu được hiện
thực hoá không chỉ mang ý nghĩa kinh tế đơn thuần mà còn phản ánh một sự chuyển
dịch sâu sắc trong chiến lược phát triển và vị thế địa chính trị của quốc gia
vùng Vịnh này.
Ngoại trưởng Ả Rập Xê Út,
Faisal bin Farhan Al Saud tiếp đón Phó Thủ tướng kiêm Ngoại trưởng Các Tiểu
vương quốc Ả Rập Thống nhất, Sheikh Abdullah bin Zayed Al Nahyan trước thềm hội
nghị đặc biệt của Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC)
Diễn biến xảy ra trong một thời điểm
mang tính biểu tượng. Khi Thái tử Mohammed bin Salman vừa bắt đầu hội nghị khẩn
cấp của Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh tại Jeddah, UAE đã bất ngờ công bố quyết định
rút lui, khiến giới quan sát không khỏi bất ngờ. Đối với Abu Dhabi, OPEC từng là
công cụ quyền lực giúp các quốc gia dầu mỏ kiểm soát thị trường, giờ đây lại trở thành một rào cản
hạn chế sự phát triển.
2. Nội
lực kinh tế và mâu thuẫn chiến lược
Thực tế, UAE đã có những thay đổi lớn
trong cơ cấu kinh tế những năm gần đây. Nền kinh tế nước này không còn phụ thuộc
quá nhiều vào dầu mỏ, khi khu vực ngoài dầu đã chiếm 77,3% GDP trong quý 1
năm 2025 (Mills, 2026).
Nhờ chiến lược đa dạng hóa hiệu quả, UAE đang dần khẳng định vị thế là một
trung tâm tài chính, thương mại và công nghệ của khu vực. Chính sự chuyển mình
này khiến họ không còn cần đến những ràng buộc về hạn ngạch sản xuất từ OPEC
như trước đây.
Một trong những nguyên nhân quan trọng
dẫn đến khát vọng tự chủ là sự bất mãn với các quy định hạn chế sản lượng của
OPEC. Trong khi UAE đặt mục tiêu nâng công suất khai thác lên khoảng 5 triệu
thùng/ngày vào năm 2027, hạn ngạch mà OPEC áp đặt chỉ quanh mức 3,8 triệu
thùng/ngày (Mills, 2026). Điều
này khiến Abu Dhabi cảm thấy bị kìm hãm, đặc biệt trong bối cảnh giá dầu đang ở
mức cao và cơ hội gia tăng doanh thu trở nên hấp dẫn hơn bao giờ hết. Do đó, họ cần
tối ưu hoá nguồn thu từ dầu mỏ để tái cấu đầu tư vào các siêu dự án phi dầu mỏ
trước khi nhu cầu năng lượng hoá thạch toàn cầu đạt đỉnh.
Bên cạnh yếu tố kinh tế, xu hướng
tách biệt này còn phản ánh sự cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa UAE và Ả Rập Xê
Út, quốc gia giữ vai
trò dẫn dắt trong OPEC. Hai nước không chỉ bất đồng về chính sách dầu mỏ mà còn
cạnh tranh về thu hút đầu tư, ảnh hưởng khu vực và các chiến lược phát triển
dài hạn. Việc theo đuổi chính sách dầu mỏ độc lập vì thế cũng là cách để UAE khẳng định
sự độc lập và giảm bớt ảnh hưởng từ Riyadh – vị thế một
cường quốc tầm trung và thực hiện chiến lược “Bản sắc UAE” trong một trật tự
khu vực đang thay đổi. Tuy
nhiên, bối cảnh hiện tại cũng đặt ra không ít thách thức. Xung đột tại Trung
Đông, đặc biệt liên quan đến Iran, đã làm gián đoạn hoạt động vận chuyển qua Eo
biển Hormuz,
tuyến đường quan trọng vận chuyển khoảng 20% lượng dầu toàn cầu. Điều này tạo
ra một nghịch lý rằng
dù UAE có khả năng tăng sản lượng và tận dụng giá dầu cao để gia tăng lợi nhuận,
việc xuất khẩu lại gặp nhiều trở ngại do bất ổn khu vực. Không chỉ dừng lại ở dầu
mỏ, eo biển Hormuz còn đóng vai trò quan trọng trong hệ thống cáp quang dưới biển,
kết nối internet giữa châu Á, Trung Đông và châu Âu. Bất kỳ gián đoạn nào tại
đây đều có thể ảnh hưởng đến hoạt động công nghệ, tài chính và thương mại toàn
cầu. Điều này cho thấy mức độ lan tỏa rộng lớn của cuộc khủng hoảng hiện nay.
3. Địa chính
trị và tác động đến Việt Nam
Tuyên bố rời OPEC của Các Tiểu
vương quốc Ả Rập Thống nhất sau gần sáu thập kỷ đánh dấu một bước ngoặt quan trọng
trong cấu trúc thị trường năng lượng toàn cầu và phản ánh sự thay đổi chiến lược
phát triển của quốc gia này (Mills, 2026). Động thái này diễn ra trong bối cảnh
xung đột Trung Đông leo thang, làm gián đoạn nguồn cung năng lượng và gia tăng
bất ổn kinh tế toàn cầu (Shalal, 2026).
Trước hết, động cơ chính của UAE xuất
phát từ nhu cầu gia tăng quyền tự chủ trong chính sách sản xuất dầu. Theo phân
tích của Andrew Mills, hạn ngạch sản xuất của OPEC đã trở thành rào cản đối với
mục tiêu mở rộng công suất khai thác của UAE, vốn được định hướng đạt khoảng 5
triệu thùng/ngày vào năm 2027 (Mills, 2026). Điều này phù hợp với xu hướng chuyển
đổi cơ cấu kinh tế trong các quốc gia giàu tài nguyên nhằm giảm thiểu rủi ro từ
biến động giá hàng hóa (World Bank, 2023).
Việc rút khỏi OPEC mang lại lợi ích
kinh tế trực tiếp cho UAE thông qua khả năng tối đa hóa sản lượng và doanh thu
trong bối cảnh giá dầu tăng cao. Giá năng lượng toàn cầu được dự báo có thể
tăng tới 24% trong năm 2026 do tác động của chiến tranh Trung Đông, tạo điều kiện
thuận lợi cho các quốc gia xuất khẩu dầu gia tăng nguồn thu (Shalal, 2026).
Theo lý thuyết thị trường hàng hóa, khi giá tăng trong điều kiện cung bị hạn chế,
các nhà sản xuất có động lực mở rộng sản lượng để tối đa hóa lợi nhuận
(International Energy Agency, 2023).
Tuy nhiên, quyết định này cũng kéo
theo những hệ quả đáng kể đối với OPEC và thị trường dầu mỏ toàn cầu. Việc một
thành viên quan trọng rời khỏi tổ chức có thể làm suy yếu khả năng điều phối
nguồn cung và ổn định giá dầu của OPEC (Mills, 2026). Theo lý thuyết cartel, hiệu
quả của một tổ chức kiểm soát sản lượng phụ thuộc vào mức độ tuân thủ và hợp
tác giữa các thành viên, do đó sự rút lui của một quốc gia lớn có thể dẫn đến sự
suy giảm quyền lực thị trường (OECD, 2022).
Ở cấp độ toàn cầu, sự kết hợp giữa
xung đột địa chính trị và biến động nguồn cung năng lượng đang tạo ra một cú sốc
kinh tế lan rộng. Giá năng lượng tăng được xem là một yếu tố điển hình của lạm
phát chi phí đẩy, khi chi phí đầu vào tăng làm tăng giá hàng hóa và dịch vụ
trên diện rộng (International Monetary Fund, 2022). Ngân hàng Thế giới cũng cảnh
báo rằng cú sốc năng lượng có thể kéo theo sự gia tăng giá thực phẩm và lạm
phát, đồng thời làm chậm tăng trưởng kinh tế toàn cầu, đặc biệt tại các quốc
gia đang phát triển (Shalal, 2026).
Tác động này đặc biệt rõ rệt tại
châu Á, khu vực phụ thuộc lớn vào nhập khẩu năng lượng từ Trung Đông. Theo
Asian Development Bank, các nền kinh tế châu Á dễ bị tổn thương trước biến động
giá năng lượng do phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài và tỷ trọng năng lượng cao
trong chi phí sản xuất (Asian Development Bank, 2023). Khi giá dầu tăng, chi
phí sản xuất và vận tải gia tăng, làm giảm khả năng cạnh tranh và kìm hãm tăng
trưởng kinh tế khu vực (OECD, 2022).
Đối với Việt Nam, tác động chủ yếu
đến từ kênh giá năng lượng và chi phí sản xuất. Là một nền kinh tế đang phát
triển với mức độ hội nhập cao, Việt Nam chịu ảnh hưởng trực tiếp từ biến động
giá dầu thông qua chi phí vận tải, sản xuất và tiêu dùng. Theo Ngân hàng Thế giới,
giá năng lượng tăng có thể tạo áp lực lạm phát và làm suy giảm tăng trưởng tại
các nền kinh tế nhập khẩu năng lượng, bao gồm Việt Nam (World Bank, 2023). Đồng
thời, chi phí đầu vào tăng buộc doanh nghiệp phải điều chỉnh giá hoặc cắt giảm
lợi nhuận, từ đó ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất và xuất khẩu (Asian
Development Bank, 2022).
Tổng thể, quyết định rời OPEC của
UAE phản ánh sự chuyển dịch từ mô hình hợp tác tập thể sang chiến lược quốc gia
độc lập trong lĩnh vực năng lượng. Mặc dù mang lại lợi ích kinh tế ngắn hạn cho
UAE, động thái này góp phần làm gia tăng biến động thị trường và bất ổn kinh tế
toàn cầu trong bối cảnh địa chính trị phức tạp. Về dài hạn, sự kiện này có thể
thúc đẩy quá trình tái cấu trúc hệ thống năng lượng toàn cầu, đồng thời đặt ra
những thách thức lớn đối với các quốc gia phụ thuộc vào nhập khẩu năng lượng.
Tài liệu tham khảo
1. Andrew Mills. (2026). Why the UAE no longer needs OPEC. Reuters. https://www.reuters.com/world/middle-east/why-uae-no-longer-needs-opec-2026-04-29
2. Andrea Shalal. (2026). World Bank forecasts 24% surge in energy prices in 2026 due to Middle East war. Reuters. https://www.reuters.com/business/energy/world-bank-forecasts-24-surge-energy-prices-2026-due-middle-east-war-2026-04-28
3. International Monetary Fund. (2022). World Economic Outlook: Countering the cost-of-living crisis. https://www.imf.org/en/Publications/WEO
4. World Bank. (2023). Global Economic Prospects. https://www.worldbank.org/en/publication/global-economic-prospects
5. International Energy Agency. (2023). World Energy Outlook 2023. https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2023
6. Asian Development Bank. (2023). Asian Development Outlook. https://www.adb.org/publications/asian-development-outlook
7. Organisation for Economic Co-operation and Development. (2022). Economic Outlook. https://www.oecd.org/economic-outlook/
Ngô Minh
Trung
Phòng Nghiên cứu Trung Đông và Tây Á