ThS. Nguyễn Lê Thy Thương
Viện Nghiên cứu Nam Á, Tây Á và Châu Phi
Hình ảnh minh hoạ
Nam Phi từ lâu được xem là quốc gia có mức độ bất bình đẳng giàu nghèo nghiêm trọng nhất thế giới, với những biểu hiện nổi bật như phân phối tài sản không đồng đều, đói nghèo, thất nghiệp.
Tình trạng mất cân bằng thu nhập: Hệ số Gini - chỉ số đo lường khoảng cách thu nhập - trong nhiều thập niên luôn duy trì ở mức rất cao, từ cuối thập niên 1970 đã liên tục vượt mức 0,6. Trong giai đoạn chuyển đổi quan trọng năm 1993-2014, sau khi chính quyền Nam Phi mới được thành lập, hệ số này trung bình là 0,63, đạt mức cao kỷ lục 0,648 vào năm 2005. Từ năm 2024-2026, Nam Phi tiếp tục duy trì hệ số 0,63, cho thấy mức độ bất bình đẳng thu nhập của nước này thuộc loại cao nhất toàn cầu1. Sự mất cân bằng thu nhập nghiêm trọng này tương ứng với sự tập trung rất cao của cải trong xã hội. Dữ liệu cho thấy 10% dân số giàu nhất nắm giữ hơn 80% tổng tài sản quốc gia. Đồng thời, Nam Phi cũng “sở hữu” nhóm người giàu có giá trị tài sản ròng lớn nhất châu Phi. Theo Báo cáo Tài sản châu Phi năm 2025, Nam Phi có hơn 41.100 triệu phú USD, chiếm 34% tổng số triệu phú của châu Phi2. Do tập trung tài sản cực đoan cùng với mất cân bằng thu nhập đã tạo nên mâu thuẫn cấu trúc sâu sắc trong xã hội Nam Phi.
Tình trạng đói nghèo: Theo chuẩn nghèo của Ngân hàng Thế giới dành cho các nước thu nhập trung bình (6,85 USD/người/ngày), năm 2023 tỷ lệ nghèo của Nam Phi đạt 62,6%. Với dân số khoảng 63,02 triệu người, số người nghèo ước tính khoảng 39,45 triệu người3. Khó khăn kinh tế càng làm trầm trọng thêm vấn đề này. Trong giai đoạn 1994-2024, ngoại trừ giai đoạn 2002-2008, tăng trưởng kinh tế của Nam Phi phần lớn dưới 4% hoặc thậm chí âm, trong khi lạm phát trung bình hằng năm đạt 5,74%4. Môi trường kinh tế “tăng trưởng thấp - lạm phát cao” liên tục làm suy giảm sức mua của người dân, khiến nhiều gia đình rơi vào tình trạng thu không đủ chi. Điều kiện nhà ở phản ánh rõ thực trạng xã hội này. Năm 2023, khoảng 12,2% hộ gia đình (hơn 7,7 triệu người) sống trong nhà ở không chính thức (xây dựng tự phát, trái phép, thiếu cơ sở hạ tầng thiết yếu)5.
Thất nghiệp nghiêm trọng và tình trạng suy giảm an ninh xã hội: Những mâu thuẫn sâu sắc về kinh tế cuối cùng chuyển hóa thành khủng hoảng xã hội mang tính hệ thống. Trong lĩnh vực việc làm, Nam Phi đối mặt với tình trạng thất nghiệp cơ cấu kéo dài. Giai đoạn 2000–2025, tỷ lệ thất nghiệp trung bình lên tới 27,49%, đạt mức cao kỷ lục 35,30% vào quý IV năm 2021. Tình hình việc làm của thanh niên đặc biệt nghiêm trọng. Đầu năm 2024, có hàng triệu thanh niên từ 15–24 tuổi rơi vào tình trạng “3 không - không việc làm, không học tập, không được đào tạo”. Thất nghiệp quy mô lớn dẫn tới sự phụ thuộc mạnh vào trợ cấp xã hội. Tháng 10/2024, số người nhận trợ cấp khó khăn gần 7,7 triệu người. Đến năm 2025, tổng số người nhận các loại trợ cấp xã hội đạt 26 triệu người, tức hơn 40% dân số phụ thuộc vào trợ cấp chính phủ để duy trì cuộc sống cơ bản. Tình trạng khó khăn kinh tế phổ biến này tất yếu dẫn tới sự bất ổn xã hội. Tình hình an ninh tại Nam Phi liên tục xấu đi. Trong Chỉ số Luật pháp và Trật tự Toàn cầu của Gallup, chỉ số “cảm giác an toàn của người dân” của Nam Phi xếp cuối trong 144 quốc gia, chỉ 33% người trưởng thành cảm thấy an toàn6.
Mặc dù chính phủ Nam Phi rất coi trọng giảm nghèo và giải quyết bất bình đẳng, nhưng tình trạng chênh lệch giàu nghèo nghiêm trọng vẫn chưa được cải thiện hiệu quả, thậm chí còn có xu hướng gia tăng, ảnh hưởng lớn đến phát triển kinh tế và ổn định xã hội./
Chú thích:
[1] Tra cứu tại: https://worldpopulationreview.com/country-rankings/gini-coefficient-by-country
2 Africa Wealth Report 2025: Continent Outpaces Global Growth as New Wealth Hubs Surge, https://www.henleyglobal.com/newsroom/press-releases/africa-wealth-report-2025
3 Tra cứu tại: https://pip.worldbank.org/
4 Tra cứu tại: https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?locations=ZA
5 General Household Survey (GHS), 2023, https://www.gov.za/news/media-statements/statssa-publishes-general-household-survey-23-may-2024
6 Tra cứu tại: https://www.gallup.com/analytics/349487/gallup-global-law-order-report.aspx