Trong những tuần gần đây, Iran một lần nữa trở thành tâm điểm của dư luận quốc tế khi một làn sóng biểu tình lan rộng khắp đất nước, kéo theo bạo lực, đàn áp và căng thẳng chính trị leo thang. Vấn đề cốt lõi không nằm ở việc lựa chọn một nguyên nhân duy nhất, mà ở cách các mâu thuẫn nội tại của Iran tương tác với môi trường địa – chính trị khu vực và quốc tế, tạo thành một vòng xoáy bất ổn mang tính cấu trúc.

Khủng hoảng kinh tế và sự xói mòn nền tảng xã hội

Một trong những nguyên nhân sâu xa và trực tiếp nhất dẫn đến bất ổn hiện nay ở Iran là khủng hoảng kinh tế nghiêm trọng kéo dài. Nền kinh tế Iran đang đối mặt với lạm phát cao, đồng tiền mất giá nhanh, giá cả hàng hóa thiết yếu leo thang và mức sống giảm sút đáng kể. Điều này làm gia tăng phẫn nộ trong tầng lớp trung lưu và giới thương nhân, những lực lượng từng là trụ cột ủng hộ chế độ, dẫn đến các cuộc biểu tình ban đầu xuất phát từ phố chợ và khu thương mại ở Tehran rồi lan rộng ra nhiều thành phố lớn khác (Hoài Linh, 2026).

Theo tờ VnExpress (Hồng Hạnh, 2026), bất ổn kinh tế không chỉ phản ánh những cú sốc ngắn hạn, mà còn là biểu hiện của những vấn đề cơ cấu kéo dài, từ yếu kém, tham nhũng có hệ thống đến sự phân bổ nguồn lực thiên lệch. Việc quyền lực kinh tế – chính trị tập trung trong tay một nhóm nhỏ đã làm xói mòn niềm tin xã hội và phá vỡ “hợp đồng xã hội” vốn duy trì tính chính danh của nhà nước Iran trong nhiều thập niên.

Giới hạn quản trị và khủng hoảng niềm tin chính trị

Bên cạnh yếu tố kinh tế, bất ổn tại Iran còn phản ánh một cuộc khủng hoảng sâu sắc hơn về quản trị và niềm tin chính trị. Theo phân tích của Lansing Institute (2026), mô hình cầm quyền hiện nay của Iran ngày càng dựa vào kiểm soát và trấn áp thay vì đối thoại và cải cách thể chế, song, cách tiếp cận này phần nào cho thấy sự bế tắc trong tư duy chính sách, khi các yêu cầu cải cách ngày càng rõ ràng từ xã hội không được phản hồi một cách thực chất. Việc né tránh nguyên nhân nội tại không những không giúp ổn định tình hình, mà còn khoét sâu khoảng cách giữa nhà nước và người dân.

Đáng chú ý, trong bối cảnh căng thẳng khu vực leo thang, chính sách ưu tiên nguồn lực cho các mục tiêu đối ngoại và an ninh khu vực, từ Trung Đông đến vùng Vịnh đã làm dấy lên làn sóng phản ứng trong nước. Một bộ phận xã hội Iran ngày càng cảm nhận rõ sự lệch pha giữa ưu tiên chiến lược của nhà nước và nhu cầu sinh kế thiết thân của người dân, qua đó làm suy giảm thêm tính chính danh của hệ thống chính trị (Iran International, 2026).

Áp lực quốc tế trong môi trường bất ổn nội tại

Dù bất ổn tại Iran mang tính nội sinh rõ rệt, không thể phủ nhận vai trò của môi trường quốc tế trong việc làm trầm trọng thêm các mâu thuẫn sẵn có. Căng thẳng kéo dài với Hoa Kỳ và Israel, cùng với các lệnh trừng phạt kinh tế khắc nghiệt, đã tạo ra sức ép lớn lên nền kinh tế và tâm lý xã hội Iran.

Theo Deutsche Welle (2025), các biện pháp trừng phạt không chỉ làm suy yếu năng lực kinh tế, mà còn thu hẹp dư địa điều chỉnh chính sách của chính quyền Iran, khiến các nỗ lực cải cách trở nên chậm chạp và kém hiệu quả. Trong bối cảnh đó, áp lực từ bên ngoài đóng vai trò như một “chất xúc tác”, làm tăng tốc quá trình bộc lộ và bùng phát các mâu thuẫn nội tại. Reuters (2026) nhận định rằng, dù tồn tại những quan ngại về khả năng can thiệp từ bên ngoài, bản chất của làn sóng bất ổn hiện nay vẫn chủ yếu bắt nguồn từ những vấn đề nội tại chưa được giải quyết của Iran, hơn là từ các tác động trực tiếp mang tính can thiệp.

Luận điệu can thiệp và thực tế chính trị

Theo Iran International (2026), chính quyền Iran cáo buộc các lực lượng nước ngoài kích động bất ổn trong nước. Tuy nhiên, cho đến nay, các bằng chứng công khai cho luận điểm này vẫn mang tính rời rạc và gây tranh cãi, chưa đủ sức thuyết phục giới quan sát quốc tế.

Trên thực tế, việc nhấn mạnh “bàn tay bên ngoài” thường đóng vai trò như một công cụ diễn ngôn nhằm hợp thức hóa các biện pháp trấn áp trong nước, hơn là một phân tích khách quan về động lực bất ổn. Cách tiếp cận này có thể mang lại lợi ích ngắn hạn về kiểm soát an ninh, nhưng về dài hạn lại làm suy yếu khả năng ổn định bền vững của nhà nước Iran.

Nhận định của tác giả

Những diễn biến gần đây cho thấy bất ổn tại Iran không phải là kết quả của một biến cố đơn lẻ hay một âm mưu từ bên ngoài, mà là sự kết tinh của các mâu thuẫn nội tại kéo dài, nay bị đẩy tới ngưỡng bùng phát. Khủng hoảng kinh tế, suy giảm niềm tin xã hội và giới hạn trong năng lực quản trị đã làm xói mòn nền tảng ổn định vốn có của chế độ. Trong bối cảnh đó, các yếu tố bên ngoài – từ trừng phạt quốc tế đến cạnh tranh địa – chính trị khu vực không phải là nguyên nhân khởi phát, nhưng đã làm trầm trọng thêm các điểm đứt gãy nội tại, khiến vòng xoáy bất ổn trở nên khó kiểm soát hơn.

Vì vậy, con đường ổn định của Iran không thể chỉ dựa vào các biện pháp an ninh hay việc quy trách nhiệm cho tác nhân bên ngoài. Trọng tâm của bài toán vẫn nằm ở cải cách nội tại: tái cấu trúc kinh tế, nâng cao năng lực quản trị, khôi phục niềm tin xã hội và điều chỉnh ưu tiên chính sách theo hướng đặt lợi ích người dân làm trung tâm. Chỉ khi đồng thời giải quyết được những vấn đề trong nước và từng bước hạ nhiệt căng thẳng với môi trường quốc tế, Iran mới có thể thoát khỏi vòng xoáy bất ổn kéo dài và hướng tới một trạng thái ổn định bền vững hơn.

Tài liệu tham khảo

1.       Bình Giang. 2026. Iran rơi vào thế cực kỳ chông chênh. https://tienphong.vn/iran-roi-vao-the-cuc-ky-chong-chenh-post1812325.tpo

2.     Khánh Quỳnh. 2025. Iran: Biểu tình lớn nhất trong 3 năm qua, Tổng thống kêu gọi lắng nghe người dân. https://tuoitre.vn/iran-bieu-tinh-lon-nhat-trong-3-nam-qua-tong-thong-keu-goi-lang-nghe-nguoi-dan-20251230220720207.htm?gidzl=Jy6FHbBkPbzDtej7LFXaNalHYabA_6DVNOQ64aAeOmi9WzeL5wqtM5tMsaGN_ZHIND2EIZOl7jmlKUvgNW

3.     Hoài Linh. 2026. Vì sao Iran xảy ra biểu tình rầm rộ suốt nhiều ngày? https://vietnamnet.vn/vi-sao-iran-xay-ra-bieu-tinh-ram-ro-suot-nhieu-ngay-2481206.html

4.     Hồng Hạnh. 2026. Khủng hoảng lạm phát bào mòn ví tiền người dân Iran. https://vnexpress.net/khung-hoang-lam-phat-bao-mon-vi-tien-nguoi-dan-iran-4999821.html

5.     Lansinginstitute. (2026, January 2). Iran’s protests: Drivers, actors, consequences, and external dimensions. https://lansinginstitute.org/2026/01/02/irans-protests-drivers-actors-consequences-and-external-dimensions/

6.     Iran International. (2026, January 10). Mass killings reported as security forces use live fire on Iran protesters. https://www.iranintl.com/en/202601103903

7.     Deutsche Welle. (2025, December 31). Iran's economic crisis, political discontent threaten regime. https://www.dw.com/en/irans-economic-crisis-political-discontent-threaten-regime/a-75350062

8.              Reuters. (2026, January 12). Turkey cautions against foreign intervention in Iran. https://www.reuters.com/business/media-telecom/turkey-cautions-against-foreign-intervention-iran-2026-01-12/

Minh Trung

Phòng Nghiên cứu Trung Đông và Tây Á